sorbischlernen

search
search
lěto zapodać:

Časowa tabulka za wučbu stawiznow wot 1800 do 1950

Stłóč na dypki před lětoličbami a daj sej podawki pokazać.

1803

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski sejm w Regensburgu wobzamknje wobšěrne teritorialne noworjadowanje přez sekularizowanje a mediatizowanje. Pozadk je wotškódnjenje tych zemjanow, kiž dyrbja­chu swoje wobsydstwo na lěwym boku Ryna Francoskej wotstupić.

Podawki w Europje

1804

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Francoska: „Code Civil“ so zawjedźe. Z tu­tym byrgarskim zakonikom su wudobyća ­byrgar­skeje rewolu­cije zapisane; postajenja su pozdźišo zakład němskeho zakonjedaw­stwa.
  • 2.12. Napoleon so w katedrali Notre Dame w Parisu sam na kejžora krónuje; přez ludowe wothłosowanje da so jako kejžor wopodstatnić.
1805

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Napoleon dobudźe bitwu pola Austerlitza (Slav­kov u Brna).

Podawki w Europje

  • Francoska: Spočatk Napoleonskich wójnow
  • Italska: Italska republika přetwori so na kralestwo; Napoleon krónuje so sam z krónu Langobardow.
  • Ruska/Wulka Britaniska: W konwenciji ze St. Petersburga dojednatej so stataj ­na wulku koaliciju přećiwo Francoskej, kotrejž tež Rakuska, Šwedska a Neapel přistupja.
  • 6.12. Po bitwje pola Austerlitza wobknježi ­Napoleon kontinent, podleži pak w bitwje pola Trafalgera ze swojej flotu Jendźelskej a z tym zhubi knjejstwo na morju.
1806

Podawki w Serbach

  • 11.12. Poznański měr: zrěčenje mjez Napoleo­nom a sakskim kurwjerchom Friedrichom Augustom III., kiž přistupi Porynskemu zwjaz­­kej. Sakska powyši so na kralestwo a kurwjerch na krala Sakskeje.

Podawki w Němskej

  • 16 němskich wjerchowstwow zwjaza so do Porynskeho zwjazka. Zwjazk stupi so pod škit Napoleona, kiž bě z tym swój zaměr, Němske mócnarstwo rozpačić, docpěł. Rakuski kejžor Franz II. wotpołoži na to kejžorsku krónu Něm­skeho mócnarstwa, wostanje pak jako Franz I. kejžor Rakuskeje.
  • Swjate romske mócnarstwo němskeho naroda so rozwjaza.
  • Achim von Arnim a Heinrich von Brentano wozjewitaj prěni zwjazk zběrki němskich ludowych pěsni „Des Knaben Wunderhorn“.

Podawki w Europje

  • Francoska: Napoleon wjedźe wójnu přećiwo Pruskej a Ruskej.
  • Hollandska: Napoleon změni Batavisku repu­bliku na kralestwo Hollandsku a zasadźi swo­jeho bratra Louisa Bonaparteho jako krala.
  • 21.11. Berlin: We wobsadźenej pruskej stolicy Berlinje postaji Napoleon hospodarsku blo­kadu (kontinentalnu zawěru) přećiwo briti­ske­mu kralestwu, z tym chce sej Wulku Brita­nisku podwolić.
  • 28.11. Ruska: Ruska podpěra Prusku a připo­wědźi Francoskej wójnu.
  • 27.12. 5. rusko-turkowska wójna. (Skónči so 1812 z dobyćom Ruskeje.)
1807

Podawki w Serbach

  • Tilsitski měr. Choćebuski kraj přirjaduje so Sakskej jako narunanje za sakske kónčiny, kotrež Napoleon Westfalskej přida.

Podawki w Němskej

  • Po wotzamknjenju Tilsitskeho měroweho zrěčenja wutwori Napoleon kralestwo West­falska (pod knjejstwom bratra Jéromea Bonaparteho).
  • Pruska: We wobłuku wobšěrnych reformow wuda so edikt k wuswobodźenju burow z poddanstwa (Stein-Hardenbergowe reformy).

Podawki w Europje

  • Francoska/Ruska/Pruska: Z Tilsitskim měro­wym zrěčenjom skónči so rusko-pruska wójna přećiwo Francoskej.
  • Wulka Britaniska bombarduje Kopenhagen. Z tym chce docpěć, zo Danska kontinentalnej zawěrje njepřizwoli a swobodny přejězd ze Sewjerneho do Baltiskeho morja garantuje.
  • Portugalska: Francozojo wobsadźa Lissabon, po tym zo bě so Portugalska spjećowała, kon­tinentalnej zawěrje přistupić.
  • 2.3. USA: Kongres wobzamknje zakaz wikowa­nja z njewólnikami.
1808

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Pruska ma Francoskej wobšěrne reparacije płaćić.
  • Johann Wolfgang von Goethe: drama „Faust“, I. dźěl Ludwig van Beethoven: 5. sinfonija, prapre­mjera we Wienje

Podawki w Europje

  • Španiska: Francoske wójska wobsadźa stra­te­gisce wažne města Španiskeje.
  • junij: Joseph Bonaparte pomjenuje so za krala Španiskeje.
1809

Podawki w Serbach

  • Prěnja serbska ćišćana nowina „Serbski po­wědar a kurěr“ wot Jana Dejki wuchadźa.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Ruska přizamknje so kontinentalnej zawěrje přećiwo Wulkej Britaniskej.
  • 17.5. Vatikan: Napoleon wozjewi zjednoćenje cyrkwinskeho stata z Francoskej, na to jeho bamž ekskomunikuje. Napoleon da bamža zajeć.    
  • Šwedska ma po wójnje z Ruskej Finsku wot­stupić.
1810

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Napoleon anektuje sewjerozapadnu Něm­sku,­ zo by kontinentalnu zawěru přećiwo Jendźel­skej přesadźił.

Podawki w Europje

  • 2.4. Francoska: Napoleon zmandźeli so z dźow­ku rakuskeho kejžora Franza I., Marie Luisu.
  • 9.7. Napoleon wobzamknje přizamknjenje Hollandskeje k Francoskej.
  • 5.8. Napoleon skrući kontinentalnu zawěru.
1811

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Edikt wo přemysłowej swobodźe zakónči ce­cho­wu winowatosć a stwori zakład za wično­hospodarski porjad.

Podawki w Europje

  • Portugalska: Francozojo podleža britiskemu wójsku, dyrbja pozdźišo Portugalsku cyle wopušćić.
1812

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Za wójnu Napoleona přećiwo Ruskej ma Pruska 20.000 wojakow stajić a Napoleonej swobodny přećah přez Prusku zmóžnić.
  • W Berlinje wuńdźe prěni zwjazk „Kinder- und Hausmärchen“ bratrow Jacoba a Wilhelma Grimma.

Podawki w Europje

  • Šwicarska ma Napoleonej 12.000 wojakow za planowany nadběh na Rusku stajić.
  • 5.4. Ruska: Ruska a Šwedska wobzamknjetej zhromadne wojowanja přećiwo Napoleonej.
  • 28.5. Měr w Bukaresće zakónči rusko-turkowsku wójnu z lěta 1806. Ruska zdobu­dźe Bessarabsku. Serbiska je awtonomna, anektuje pak so lěto na to wot Ruskeje.
  • 24.6. Napoleon zaćehnje bjez přizjewjenja wójny do Ruskeje.
  • 14.9. Napoleon wobsadźi Moskwu, wot 60.0000 wojakow so jenož něhdźe 80.000 wróći.
  • 28.11. Bitwa pola Bereziny; zwrěšćenje „Grande Armée“ we wójnje přećiwo Ruskej
1813

Podawki w Serbach

  • 20./21.5. Bitwa pola Budyšina

Podawki w Němskej

  • Pruski kral Friedrich Wilhelm III. a car Aleksan­der I. zwjazataj so přećiwo Francoskej w Kališ­skim zrěčenju (Vertrag von Kalisch).
  • 18./19.10. W Bitwje narodow pola Lipska so Napoleonowe wójsko porazy.

Podawki w Europje

  • 14.6. Ruska/Wulka Britaniska wobzamk­nje­tej w Reichenbachu (Šleska) mjezsobnu podpěru we wo­jowanju přećiwo Napoleo­nej kaž dźeń do toho Wulka Britaniska a Pruska.
  • Španiska: Po poražkach přećiwo britiskemu wójsku dyrbi Napoleon Ferdinanda VII. zaso jako krala zasadźić.
  • 2.12. Nižozemska zdobudźe zaso njewotwis­nosć wot Napoleona.
  • Ruska zdobudźe wot Persiskeje dźěle Kaw­kaza.
1814

Podawki w Serbach

  • Serbske prědarske towarstwo w Lipsku so wobnowi wot Handrija Lubjenskeho a Bjedri­cha Adolfa Klina; studenća wukmanjeja so w serbskej rěči, počinaja pisać słownik a gra­matiku serbskeje rěče.
  • 1814/15: Wienski kongres. Postajenja nastupajo Hornju a Delnju Łužicu: Cyła Delnja a srjedźna Łužica připadnjetej Pruskej a přirjadujetej so administratiwnje Braniborskej a Šleskej prowincy – roztřěskanje serbskeho sydlenskeho ruma.

Podawki w Němskej

  • Ludwig van Beethoven: opera „Fidelio“, pra­premjera we Wienje
  • 1814/15: Wienski kongres. Dobyćerske mocy Pruska, Ruska, Rakuska wob­zamknu noworjadowanja w Europje. Pólska so rozdźěli. Němski zwjazk so wutwori ze 37 suwerenych statow, wjerchojo so do­jed­naja na wustawu Němskeho zwjazka.

Podawki w Europje

  • 31.3. Francoska: Rakuske, ruske, pruske a bri­tiske wójska zaćahnu do Parisa. Pod ćišćom senata wotstupi Napoleon, nowy kral je Ludwig XVIII., Napoleon wusydli so na kupu Elba.
  • 30.5. Z Pariskim měrom zakónča so Napoleon­ske wójny. Francoska ma wšitke kraje, kotrež je sej po 1792 přiswojiła, wot­stupić.
  • 1.11. Wien: Na Wienskim kongresu započinaja so jednanja wo noworjadowanju Europy po Napoleonskich wójnach. Pólska so rozdźěli. Pod prezidentom wjerchom Metter­nichom docpěje so zaměr, w Europje dorewo­lucio­nar­ne politiske wobstejnosće restaw­ro­wać a legitimować. Ze Swjatej aliancu mjez Ruskej, Rakuskej a Pruskej stwori so system škita monarchiskich mocow. 
1815

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Druhi zwjazk „Kinder- und Hausmärchen“ bratrow J. a W. Grimma wuńdźe.

Podawki w Europje

  • 31.5. Wien: Na Wienskim kongresu so Hol­land­ska, Belgiska a Luxemburgska do Zjedno­ćeneje Nižozemskeje zjednoća.
  • 9.6. Wienski kongres zakónči so z wobzamk­njenjemi, kotrež su kompromis mjez wulko­mocami. Runowaha wulkomocow w Europje so z tym konsoliduje.
  • 18.6. W bitwje pola Waterloowa so Napoleon doskónčnje porazy wot wulkobritaniskich a pruskich jednotkow, jeho 100dnjowske knjejstwo zwrěšći.
1816

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski zwjazkowy sejm schadźuje so we Frankfurće.

Podawki w Europje

  • Ruska: W Pětrohrodźe wutworja oficěrojo Zwjazk wumóženja na zakładźe wuswobodźen­skich idejow zapadneje Europy. Zwjazk je za­rodk zběžka dekabristow (1825).
  • Francoska: Parlament w Parisu so znowa woli, po tym zo je Ludwig XVIII. zhromadźiznu roz­pušćił. Konstitucionalisća dobudu nad ultraroyalistami.
1817

Podawki w Serbach

  • Krajnostawski wučerski seminar so w Budy­šinje załoži.

Podawki w Němskej

  • Na Wartburgskim swjedźenju žadaja studen­­­ća a profesorojo byrgarsku swobodu a zjed­noćenu Němsku, protestuja přećiwo na Wien­skim kongresu zahajenej restawraciji a žadaja reformowanje politiskich systemow.

Podawki w Europje

  • Ruska: W Estlandskej zběhnje car Aleksan­der I. roboćanstwo, wobšěrna burska reforma so započina.
  • Vatikan: Konkordat mjez bamžom Piusom VII. a Ludwigom XVIII.; zběhnu so dorěčenja, kiž běchu so pod Napoleonom wujednali.
  • Serbiska: Konstantinopel přizwoli Serbiskej awtonomiju.
  • USA: James Monroe je 5. prezident, Mississippi je 20. zwjazkowy stat USA.
1818

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Italska: Z konkordatom mjez Sicilskej a bam­žom dobudźe cyrkej zaso wliw w Južnej Ital­skej.
  • Pólska: Car Aleksander I. wotewri we Waršawje prěni sejm Kongresoweje Pólskeje.
  • Francoska: Ludwig XVIII. přistupi k Swjatej aliancy.
1819

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Wjerch Metternich iniciěruje Karlsbadske wobzamknjenja, kiž so wot Němskeho zwjazkoweho sejma we Frankfurće přiwozmu. Wone zmóžnjeja přesćěhanje njewoblubowanych opozicionelnych intelektualnych, kontrolu nad uniwersitami a nowinarsku censuru ze zamě­rom, narodne a liberalne hibanje podusyć. Mnozy liberalni spytaja přesćěhanju z wupućowanjom wućeknyć.  

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: W Manchestrje demonstruje 60.000 tekstilnych dźěłaćerjow dla wólbow do parlamenta. Woni žadaja noworjadowanja wólbnych wokrjesow, dokelž njejsu indu­stri­­jowe kónčiny ze sylnym rozrostom wobydlerstwa w parlamenće wotpowědnje zastupjene. Policija zběžk krawnje porazy.
1820

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski zwjazkowy sejm we Frankfurće schwali wustawu, z kotrejž skrući so monarchiski system a kotraž měri so přećiwo liberalnym prócowanjam w jednotliwych krajach.
  • W Pruskej so sportowe zjednoćenstwa zaka­zaja.

Podawki w Europje

  • Španiska: Zběžki w Španiskej so rozšěrja na Sicilsku, Sardinisku a Portugalsku. Zběžkarjo žadaja sej liberalnu wustawu z lěta 1812. Na to rozsudźi so Swjata alianca, w Španiskej zapřimnyć. (1823 wróći so Ferdinand VII. jako absolutistiski monarch.)
  • Portugalska: Wojersko-byrgarski zběžk pře­ćiwo britiskemu knjejstwu. Ludowa zhroma­dźizna, Cortes mjenowana, wudźěła nowu wustawu. (1822 je Portugalska konstitucionelna monarchija.)
  • Ruska/Pruska/Rakuska: Swjata alianca roz­sudźi so na kongresu w Troppauwje, w zběž­karskich krajach Španiskej, Sicilskej a Portugalskej z wójskom zapřimnyć.

1821

Podawki w Serbach

  • Postajenja wo wotstronjenju roboćanstwa w pruskej Hornjej a Delnjej Łužicy so pře­sadźeja.

Podawki w Němskej

  • Carl Maria von Weber: opera „Der Freischütz“, prapremjera w Berlinje

Podawki w Europje

  • Balkan: W Jassy namołwja hrabja Alexandros Ipsilantis Grjekow do wuswobodźenskeho zběžka přećiwo osmaniskemu nadknjejstwu. To su prěnje kroki załoženja grjekskeho stata.
1822

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Pruskej pušća so wučerjo ze słužby, kotřiž su podhladni, „demagogiskim idejam“ pod­ležeć. Pozadk su prócowanja, podusyć nacionalno-liberalne hibanje.

Podawki w Europje

  • 1.1. Grjekska: Narodny kongres wuwoła nje­wot­wisnosć grjekskeho luda.
  • apryl: We wójnje přećiwo wuswobodźenskemu hibanju grjekskeho luda zniča osmaniske jednotki kupu Chios a zamorduja 70.000 wobydle­rjow.
  • Ruska: Car Aleksander I. rozšěri swoju reakcionarnu politiku. Wšitke byrgarske zwjazki so zakazaja, štož wubudźi sylne spřećiwjenja zapadnje orientowanych zemjanow.
  • Europa: Swjata alianca da na kongresu we Veronje Francoskej nadawk, rewoluciju w Špa­niskej pobić.
  • USA připóznaja južnoameriske staty, kotrež su so wot Portugalskeje wuswobodźili – Mexiko, Chile, Wulkokolumbiska, Peru, prowincy z Rio de la Plata (Argentinska).
1823

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • 7.4. Španiska: Francoske jednotki zaćahnu do Španiskeje wotsadźenemu kralej Ferdinandej VII. na pomoc. Liberalne mocy so 1.10. pobija.
  • USA: Prezident Monroe proklamuje doktrinu. Swjata alianca ma wotpohlad, we Łaćonskej Americe interweněrować. W doktrinje žada so, zo nimaja europske mocy do ameriskeje hemisfery zapřimnyć. Z tym zwuraznja so zasada mjezsobneho politiskeho njezakročenja. Doktrina Monroe’a stanje so ze zakładom ameriskeje wonkowneje politiki.
1824

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski zwjazkowy sejm podlěši Karlsbadske wobzamknjenja. Z tym maja so liberalne prócowanja, kotrež wuńdu wosebje z intelektu­alnych kruhow, podusyć.
  • Ludwig van Beethoven: 9. sinfonija, prapre­mjera we Wienje

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Knježerstwo zběhnje wšelake kontrolne zakonje dźěłaćerstwa.
1825

Podawki w Serbach

  • Handrij Zejler započina w Lipsku teologiju a slawistiku studować, hromadźi ludowe basnistwo, započina sam basnić (1827 baseń „Rjana Łužica“).

Podawki w Němskej

  • W Lipsku załoži so Bursowe towarstwo něm­skich knihikupcow.

Podawki w Europje

  • Francoska: Zemjenjo, kiž su wobsydstwo w ča­su rewolucije zhubili a so nětko zaso na­wróća, dóstanu wotnamakanja.
  • 26.12. Ruska: Dekabrisća (předewšěm oficě­rojo) zapowědźa přisahu na noweho cara Nikolaja I. Žadaja wotstronjenje awtokratiskeho knjejstwa. Car zběžk porazy. Natwari reakcionarny režim. Kóždažkuli opozicija so surowje podusy.
1826

Podawki w Serbach

  • Pavol Jozef Šafárik (tež Šafařik): „Geschichte der slawischen Sprache und Literatur“. Prěni raz předstaja so serbska rěč a pismowstwo runoprawnje a w zwisku z druhimi sło­wjan­skimi rěčemi.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Ruska a Wulka Britaniska připowědźitej w Petersburgskim zrěčenju pomoc Grjekskej při wo­jowanjach přećiwo osmaniskemu nadknjej­stwu.
  • Ackermannska konwencija – wujednanje mjez Ruskej a Osmaniskim mócnarstwom. Ruskej přilubi so swobodny přejězd přez Dardanele a prawo na sobupostajenje w Dunajskich krajach a Serbiskej.
1827

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Europa: W Londonskim zrěčenju žadaja Wulka Britaniska, Francoska a Ruska awtonomiju Grjekskeje w Osmaniskim mócnarstwje.
1828

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Ruska: Słabosć Osmaniskeho mócnarstwa wu­žijo připowědźi Ruska tutomu wójnu.
1829

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Prusko-južnoněmske wikowanske zrěčenje je zakład wutworjenja Němskeho cłowneho zwjazka (wutwori so 1834).

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Katolikojo dóstanu politisku a byrgarsku runoprawosć (Catholic Emancipation Act).
  • Ruska: Měr z Adrianopela zaruči Ruskej swobodu wikowanja w Osmaniskim mócnarstwje, swobodny přejězd přez Dardanele a knjejstwo w Dunajskimaj wjerchowstwomaj (Moldawska a Walachska).
  • Grjekska je samostatna.
1830

Podawki w Serbach

  • Handrij Zejler wuda swoju rěčnicu „Kurzgefaßte Grammatik der Sorbenwendischen Sprache nach dem Budissiner Dialekte“.

Podawki w Němskej

  • Prusko-ruske zrěčenje: Wuměna t. mj. politiskich złóstnikow mjez krajomaj je nětko móžna. Zrěčenje měri so přećiwo wuswobodźenskemu hibanju w Pólskej.
  • W Sakskej wudyrja njeměry ze žadanjemi za reformami stareho stawoweho systema.
  • Němski zwjazkowy sejm we Frankfurće wob­zamknje krućiše naprawy přećiwo politiskej opoziciji, po tym zo w němskich statach nje­měry přiběraja.

Podawki w Europje

  • Francoska: Karl X. zběhnje swobodu nowinarstwa, rozpušći parlament a změni wólbne prawo.
  • 27.7. wudyri na to wobydlerski zběžk, kotryž krala k wotstupej nuzuje. Woli so „liberalny kral“ Louis Philippe z Orleansa.
  • Belgiska: Narodny kongres wuwoła njewot­wis­nosć wot Nižozemskeje po rewoluciji w aw­gu­sće. (W Londonskim protokolu 20.1.1831 so wot wulkomocow njewotwisnosć připó­­zna­je.)
  • Pólska: W Kongresowej Pólskej wudyri no­wemberski zběžk přećiwo nadknjejstwu Ru­skeje. (Byrgarstwo pak dyrbi 1831 kapitulo­wać.)
1831

Podawki w Serbach

  • Sakski dźěl Hornjeje Łužicy zarjaduje so kruće do sakskeho stata.

Podawki w Němskej

  • Sakska da sebi nowu wustawu, kotraž zmóžni wjetše politiske sobupostajowanje byrgarjow.

Podawki w Europje

  • Francoska: W Lyonje podusy wójsko zběžk tkalcow přećiwo julijskej monarchiji.
1832

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Sakskej so roboćanstwo wotstroni.
  • Hambachski swjedźeń. 30.000 demokratow demonstruje za zjednoćenu, swobodnu Něm­sku. Němski zwjazkowy sejm na to wustupowanje přećiwo liberalnym tendencam přiwótři. Swoboda nowinarstwa a zhromadźenja so wotstroni, demokratiske wosobiny so přepy­tuja, wjedu so procesy dla „wulko­přerady“.

Podawki w Europje

  • Pólska: Ruski car Nikolaj I. zběhnje awtonomiju Kongresoweje Pólskeje a přirjaduje ju jako prowincu Ruskej.
  • Grjekska: Po wuswobodźenju z Osmaniskeho mócnarstwa stanje so Grjekska z dźědźičnej monarchiju.
1834

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski cłowny zwjazk so wutwori. Wotstro­njenje nutřkomócnarstwowych cłow ma ho­spo­darski postup pospěšić.

Podawki w Europje

1835

Podawki w Serbach

  • Zakoń wo powšitkownej šulskej winowatosći w Sakskej. W paragrafje 28 so postaji, zo so we wosadach ze serbskimi kemšemi nabožina serb­sce wuči a zo smě so serbske čitanje podawać.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Ruska: W Ruskej wotstroni car awtonomiju wšitkich wědomostnych institucijow.
1836

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Parisu wutwori so Zwjazk sprawnych na iniciatiwu Wilhelma Weitlinga. Čłonojo zwjazka su předewšěm němscy liberalnje zmysleni emigranća.
  • Zwjazk je zarodk přichodnych socialistiskich a komunistiskich stronow w Europje.

Podawki w Europje

  • Španiska: Z wojerskim pučom wunuzuje so znowapřipóznaće liberalneje wustawy z Cádiza z lěta 1812.
  • Portugalska: Septemberska rewolucija wunuzuje sej znowapřipóznaće wustawy z lěta 1822.
1837

Podawki w Serbach

  • W Budyšinje wottorhaja so štyri měšćanske wrota.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

1838

Podawki w Serbach

  • Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěč we Wrócławju so załoži. Zahajenski před­nošk ma student Jan Arnošt Smoler.

Podawki w Němskej

  • Zakoń wo železniskich předewzaćach zmóžni załoženje akcijowych towarstwow k financowa­nju twara a wudźeržowanju železnicy w Pru­skej.

Podawki w Europje

1839

Podawki w Serbach

  • Serbske gymnazialne towarstwo „Societas Slavica Budissinensis“ (ssb) so załoži na na­stork Jana Arnošta Smolerja přez Korlu Awgu­sta Mosaka-Kłosopólskeho, Jaroměra Hen­dricha Imiša a Michała Domašku. ­Tohorunja so załoži na wučerskimaj seminaromaj towarstwo seminaristow.

Podawki w Němskej

  • Prěnja němska železniska dalokočara po před­stawach Friedricha Lista, hospodarskeho wě­domostnika a předewzaćela, so wotewri. Wona wjedźe z Lipska do Drježdźan.
  • Zakoń wo dźěle młodostnych we fabrikach (Pru­ski regulatiw) zakaza dźěło dźěći pod 9 lě­tami w Pruskej.

Podawki w Europje

1840

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Pruskej nastupi po smjerći krala Friedricha Wilhelma III. jeho syn Friedrich Wilhelm IV. (romantikar) trón. Tež wón zapowědźi Pruskej wustawu a demokratiske reformy.
  • Chemikar Justus von Liebig wuda swoje dźěło wo mineralnym hnojenju rostlin.

Podawki w Europje

  • Francoska: W Parisu přewjedźe so prěnje komunistiske wulkozarjadowanje (1.200 ludźi).
1841

Podawki w Serbach

  • Jan Arnošt Smoler wuda prěni dźěl zběrki „Pěs­nički hornich a delnich Łužiskich Serbow“.

Podawki w Němskej

  • W Drježdźanach zakónči Gottfried Semper twar Dwórskeho dźiwadła (dźensa Semperowa opera).
  • Hoffmann von Fallersleben: „Das Lied der Deutschen“ (Deutschlandlied)

Podawki w Europje

1842

Podawki w Serbach

  • Jan Pětr Jordan wudawa tydźenik „Jutnička“ (do junija), Handrij Zejler započina w juliju wu­dawać „Tydźensku nowinu“ – njepřetor­hnjeny spočatk serbskeho nowinar­stwa.

Podawki w Němskej

  • Pruski kral Friedrich Wilhelm IV. załoži čestny rjad „Pour le mérite za wědomosć a wuměł­stwo“.
  • Kral zběhnje zakaz organizowaneho sporta z lěta 1820.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Chartisća předpołoža parlamentej peticiju, w kotrejž žadaja socialistiscy dźěłaćerjo mjez druhim znowa powšitkowne a tajne wólby. Peticiju podpisaja 3,3 mio. ludźi.
  • Zakaz dźěła žonow a dźěći w podkopkach zapisa so w „Mines Act“.
1843

Podawki w Serbach

  • Jan Pětr Jordan započina wudawać „Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft“.

Podawki w Němskej

  • „Porynska nowina“ (Karl Marx šefredaktor) so dla radikalnych nahladow zakaza, K. Marx přesydli so do Parisa.
  • Felix Mendelssohn-Bartholdy załoži w Lipsku konserwatorij.

Podawki w Europje

  • Francoska: Nowina „La Democratie pacifique“ utopiskich socialistow so załoži.
1844

Podawki w Serbach

  • Prěnje zetkanje mjez Korlu Awgustom Kocorom a Handrijom Zejlerjom. To je spočatk jeju zhromadneho skutkowanja na polu serbskeje kultury.

Podawki w Němskej

  • Zběžk šleskich tkalcow přećiwo konkurency přez mašiny. Wójsko zběžk porazy: 24 tkalcow zabitych, 150 zajatych.

Podawki w Europje

  • 1.1. Francoska: W Parisu wuńdźe 1. čisło něm­skeje nowiny emigrantow „Vorwärts“. Redak­to­ro­jo su mj. dr. K. Marx a H. Heine. Nowina so kónc lěta zakaza, Marx so z Francoskeje wupokaza.
  • Serbiska: Nutřkowny minister Garašin žada w spisu „Načertanije“ wuswobodźenje wšit­kich južnych Słowjanow z rakuskeho a osmaniskeho nadknjejstwa a jich zjednoćenje pod serbiskim wjednistwom.
1845

Podawki w Serbach

  • 17.10. Prěni serbski spěwny swjedźeń w Bu­dyšinje w „Třělerni“, přihotowany wot K. A. Kocora zhromadnje z J. A. Smolerjom a H. Zejlerjom. 68 spěwarjow – wučerjo, seminarisća, preparandźa – spěwa pod dirigatom Kocora.

Podawki w Němskej

  • W Pruskej wuda so jednotne přemysłowe rjadowanje, kiž rozšěri přemysłowu swobodu z lěta 1811.
  • Friedrich Wilhelm IV. da starolutheranam ­korporaciske prawo a prawo na wutworjenje swójskeho cyrkwinskeho wjednistwa.
  • W Dwórskim dźiwadle w Drježdźanach ma opera Richarda Wagnera „Tannhäuser und der Sängerkrieg auf der Wartburg“ prapre­mjeru.

Podawki w Europje

1846

Podawki w Serbach

  • W Praze załoži so „Serbowka“.
  • H. Zejler wuda cyklus basni „Serbski kwas“.
  • Budyšin dóstanje železniski zwisk do Drježdźan.

Podawki w Němskej

  • Mechanikar Carl Zeiss załoži w Jenje dźěłarnju za zhotowjenje mikroskopow.  

Podawki w Europje

  • Belgiska: W Brüsselu załoža Karl Marx, Friedrich Engels a Philippe Gigot Komunistiski korespodencny běrow ze zaměrom, socialistow wšitkich krajow zwjazać.
  • 3.3. Pólska: Rakuske jednotki poraža zběžk w Kra­kowje, kotryž so měri přećiwo nadknjej­stwu Ra­kuskeje w Galiciskej.
1847

Podawki w Serbach

  • 7.4. Serbske wědomostno-kulturne towarstwo Maćica Serbska so załoži a „Časopis Maćicy Serbskeje“ wuchadźa wot l. 1848. Prěni před­syda Maćicy je Bjedrich Adolf Klin, hłowny iniciator Jan Arnošt Smoler.
  • Jana Radyserba-Wjelowe „Powědančka k wu­budźenju a k polěpšenju wutroby za Serbow“ su prěnja zběrka serbskeje swětneje prozy.
  • 8.10. Prapremjera prěnjeho serbskeho swět­neho oratorija K. A. Kocora/H. Zejlerja „Serbski kwas“ w Budyšinje. To je spočatk serbskeje wuměłskeje hudźby.

Podawki w Němskej

  • W Berlinje wotewri kral Friedrich Wilhelm IV. w aprylu prěni pruski parlament. Pruska nima hišće wustawu. Kral dotal wotpokaza, swójsku wšomóc dźělić. W juniju parlament zaso rozpušći.
  • W Badenskej žadaja sej radikalno-liberalni wotstronjenje Karlsbadskich wobzamknjenjow z lěta 1819 a zawjedźenje ludoweho zastupnistwa.

Podawki w Europje

  • 2.6. Wulka Britaniska: Na 1. kongresu Zwjazka komunistow, kiž wuńdźe ze Zwjazka spraw­nych, dóstanjetaj K. Marx a Fr. Engels nadawk, spisać manifest komunistiskeje strony.
  • Ruska: Prěni konkordat z Vatikanom rjaduje połoženje romsko-katolskeje cyrkwje w Ruskej.
1848

Podawki w Serbach

  • Burske towarstwa so załožuja, politiske a socialne žadanja formuluja w peticijach. W Bur­skej peticiji na Sakski krajny sejm (69 gmejn­skich předstajenych ju podpisa) žadaja sej burja mj. dr. zběhnjenje Hornjołužiskeje krajneje wustawy, spušćenje předprawow zemjanow a runoprawosć serbskeje rěče.
  • Maćica přihotuje ze swojeje strony peticiju na sakske knježerstwo, kotruž 5000 swójbow podpisa. W Maćičnej peticiji (Wulkej próstwje Serbow) žada so runoprawosć serbskeje rěče w šulach, w cyrkwjach a na sudnistwje.
  • Jan Bartko a Jan Radyserb-Wjela wudataj „Serbski nowinkar“; nowina so njepřesadźi.
  • „Bramborski serbski casnik“ počina wuchadźeć. Krajny rada von Schönfeld chce z nim Delnjołužiskich Serbow před demo­­kratiskimi idejemi němskich liberalnych „škitać“.       
  • Jan Arnošt Smoler wobroći so na Richarda ­Bluma z próstwu, so zasadźować w Narodnej zhromadźiznje we Frankfurće za runoprawosć słowjanskich wobydlerjow w Němskej.
  • 31.5. We Frankfurće wobzamknje Narodna zhromadźizna, zo změja njeněmske mjeńšiny w Němskej w přichodźe prawo njewobmjezowaneho wuwića w šulstwje, literaturje a nutř­kownym zarjadnistwje (Proklamacija Narodneje zhromadźizny wo prawach njeněmskich narodow).
  • 31.5. Słowjanski kongres w Praze; nawjeduje so wot Františeka Palackeho (čěski historikar). Jan Pětr Jordan je jenički Serb, kiž so na kongresu wobdźěli. 
  • 5.9. Serbske rěčenske towarstwo so załoži. Wone spěchuje zjednoćenje wšěch serbskich towarstwow.
  • 21.10. Załoženje Zjednoćenych serbskich towarstwow (22 serbskich towarstwow, 2000 sobustawow) w Budyšinje. Zaměr je, we wólbnym boju serbskich kandidatow přesadźić. Bur Pětr Cyž dóstanje mandat w 1. komorje, buraj Jan Hejna a Jan Jakub Jězorka w 2. komorje Sakskeho krajneho sejma.

Podawki w Němskej

  • Měrcowska rewolucija w Němskej: Byrgarjo, burja, studenća a dźěłaćerjo pozběhnu so přećiwo potłóčowanju a nuzy, žadaja wustawu, wotstronjenje censury a wotstronjenje zemjan­skich strukturow.
  • 18.5. W Pawołskej cyrkwi w Frankfurće zeńdźe so Narodna zhromadźizna, zo by wustawu a byrgarsko-demokratiski narodny stat Něm­skeje wutworiła.
  • W Kamjenicy twari Richard Hartmann prěnju lokomotiwu w Němskej.
  • Friedrich Wilhelm Raiffeisen załoži prěnje wjes­ne nalutowarnje na drustwowej bazy.

Podawki w Europje

  • 1.1. Italska: Zběžki w Italskej přećiwo habsburgskemu knjejstwu zahaja lěto rewolucijow w Europje.
  • 21.2. Wulka Britaniska: W Londonje wuńdźe „Manifest komunistiskeje strony“ K. Marxa a Fr. Engelsa.
  • 24.2. Francoska: W Parisu wudyri februarska rewolucija, kral Louis Phillipe so k wotstupej nuzuje.
  • 13.3. Rakuska: Spočatk byrgarskeje rewolucije; statny kancler Metternich nuzuje so k wotstupej.
  • 15.3. Madźarska: Spočatk byrgarskeje rewolucije, kiž wjedźe do wojowanjow wo njewot­wisnosć wot Habsburgskeje monarchije.
  • Italska: Sardiniska a druhe italske staty dóstanu liberalnu wustawu.
  • Danska: Schleswigska a Holsteinska wotrjeknjetej so danskeho knjejstwa a přiwzatej so do Němskeho zwjazka. Schleswigsko-holsteinska wójna so započina.
  • Francoska: Dźěłaćerski junijski zběžk w Parisu so porazy.
  • 10.12. woli so Charles Louis Bonaparte za prezidenta 2. republiki.
  • Šwicarska: Bern je zwjazkowe sydło zwjazka statow. Zakład stata je liberalna wustawa.
1849

Podawki w Serbach

  • Hłowna zhromadźizna Zjednoćenych serbskich towarstwow wobzamknje w aprylu wojowanja wo politiske a socialne žadanja.
  • Po namócnym rozpušćenju Narodneje zhroma­dźizny we Frankfurće so nimale wšitke burske towarstwa rozpušća a staja so pod policajski dohlad. Tež serbske spěwne swjedźenje wo­mjelknu.
  • Prěni wupućowarjo, starolutheranojo, podadźa so pod fararjom Kaplerom z Wósporka do Awstralskeje.
  • J. A. Smoler wobnowi „Tydźensku nowinu“. H. Zejler pisa wjetšinu swojich fabulow a je w njej wozjewja. W „Tydźenskej Nowinje“ wuń­du prěnje basnje Herty Wićazec, prěnjeje basnjerki w serbskej literaturje.
  • Jan Bohuwěr Mučink: powědančko „Hribow­čenjo“

Podawki w Němskej

  • 18.3. Narodna zhromadźizna schwali wustawu Němskeho mócnarstwa pod wjednistwom Pru­skeje. Pruski kral wotpokaza pak kejžorsku krónu, tak zo bu wustawa njepłaćiwa.
  • 23.7. Poslednje zbytki Narodneje zhroma­dźi­zny so z namocu rozpušća. Z tym je byrgarska rewolucija zwrěšćiła.
  • W Pruskej zawjedźe so trojoklasowe wólbne prawo.
  • Katolski duchowny Adolf Kolping wutwori w Kölnje křesćanske towarstwo rjemjeslni­skich. (1850 so prěnje towarstwa zjednoća. Wot 1935 mjenuje so zwjazk Kolpingowy skutk.)

Podawki w Europje

  • 13.4. Madźarska: Byrgarsko-demokratiska re­wolucija; proklamuje so njewotwisnosć wot Wiena.
  • meja: Ruske wójsko zaćehnje, zo by rewoluciju pobiło.
  • W awgusće kapituluje madźarske rewolucionarne wójsko.
1850

Podawki w Serbach

  • Maćica Serbska wuda 23 knižkow.
  • Korla Awgust Jenč wozjewi „Stawizny serbskeje rěče a narodnosće“ w ČMS.
  • Wupućowanje Serbow spochi přiběra.

Podawki w Němskej

  • 27.2. W konflikće mjez małoněmskim a wul­koněmskim statom wutworja Sakska, Hannoverska, Württembergska a Bayerska na ćišć z Wiena Zwjazk štyrjoch kralow (Vierkönigsbündnis). Pozadk toho je, zo chce cyłe Habsburgske kralestwo k Němskemu zwjazkej přisłušeć (wulkoněmske rozrisanje).
  • 20.3.–29.4. Parlament Erfurtskeje unije so zeńdźe, hačrunjež so wažne němske kraje kaž Rakuska, Württembergska a Bayerska njewob­dźěla. Wón ma schwalić pruski naćisk wustawy za małoněmski stat, kiž ma so pod wjedni­stwom Pruskeje wutworić. Parlament Erfurt­skeje unije so bjez wuslědka rozeńdźe.
  • W samsnym lěće přesadźi Rakuska w Olo­mouckej punktuaciji na zeńdźenju zastupje­rjow Pruskeje, Rakuskeje a Ruskeje, zo so ­Pruska wzda swojeje politiki – hegemoniju w Něm­skim zwjazku přesadźić a Rakusku wuzamk­nyć, štož bě diplomatiska poražka za Prusku.
  • Wšitke towarstwa a zjednoćenstwa staja so w Pruskej pod policajsku kontrolu.

Podawki w Europje

  • Danska: Berlinski měr zakónči wójnu mjez Pruskej a Danskej, Schleswigsko-Holsteinska wostanje pod danskej krónu.
  • Francoska: Nowinarska swoboda so wobmjezuje.

1851

Podawki w Serbach

  • Jan Arnošt Smoler załoži prěnje serbske kni­hi­kup­stwo a nakładnistwo.
  • Handrij Zejler zakónči libreto opery „Jakub a Kata“.
  • J. A. Smoler smě na gymnaziju w Budyšinje a na wučerskimaj seminaromaj serbšćinu podawać.

Podawki w Němskej

  • Sobustawske staty Erfurtskeje unije, kotraž so přez Prusku nawjeduje, nawróća so do Něm­skeho zwjazka.
  • Schaumburg, Hannover a Oldenburg přistupja Němskemu cłownemu zwjazkej.

Podawki w Europje

  • Francoska: Statny prezident Bonaparte postaji so sam za samoknježićela, Narodna zhroma­dźizna so rozpušći.
  • Rakuska: Kejžor Franz Joseph I. zběhnje wustawu a postaji znowa absolutnu monarchiju.
1852

Podawki w Serbach

  • J. A. Smoler wudawa „Słowjanske lětopisy“ do 1856.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Francoska: Prezident Bonaparte proklamuje so za kejžora Napoleona III. Kejžorstwo so ­znowa załoži.
1853

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Pruska: Friedrich Wilhelm IV. a Otto von Bismarck, zapósłanc Pruskeje w Němskim zwjazkowym sejmje, staj přećiwo wob­dźěle­nju na koaliciji přećiwo Ruskej w Krimskej wójnje.

Podawki w Europje

  • Ruska: 1853–1856 wójna přećiwo Osmaniskemu mócnarstwu, Francoskej, Wulkej Britaniskej (Krim­ska wójna)
1854

Podawki w Serbach

  • Najwjetša skupina serbskich wupućowarjow poda so pod Janom Kilianom do Texasa.
  • J. A. Smoler přemjenuje „Tydźenske nowiny“ na „Serbske Nowiny“.
  • Protyka „Předźenak“ počina wuchadźeć.

Podawki w Němskej

  • Němski zwjazkowy sejm wobzamknje zakaz wšitkich socialistiskich a komunistiskich zhro­madźenstwow.
  • Bratraj Wilhelm a Jacob Grimm wudataj prěni zwjazk Němskeho słownika.

Podawki w Europje

1855

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němski zwjazkowy sejm wobzamknje wobró­njenu neutralitu w Krimskej wójnje.
  • Konkordat mjez Rakuskej a Vatikanom so wujedna. Z nim zesylni so stejišćo katolskeje cyrkwje. Na statnych šulach so nabožinska wučba zawjedźe. Rjadej jezuitow dowola so samostatne šule.

Podawki w Europje

  • Ruska: Po smjerći Nikolaja I. je Aleksander II. nowy car.
1856

Podawki w Serbach

  • Na Choćebuskim gymnaziju so znowa fakultatiwna serbska wučba zawjedźe.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • China: 1856–1860 Druha opiumowa wójna (Jendźelska, Francoska, USA, Ruska podćisnu sej Chinu jako połkoloniju.)
  • Paris: Měrowe zrěčenje mjez statami Krimskeje wójny, tež Pruska je přitomna. Za Rusku wobzamknu so wobšěrne wobmjezowanja a wotstupjenja wobsadźenych krajow.
  • Danska: Započina so politika danizowanja Schleswigsko-Holsteinskeje, wosebje w cyrk­wjach a šulach.
1857

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Pruskej pomjenuje so Helmut v. Moltke na noweho generalneho staboweho šefa.

Podawki w Europje

  • Ruska: Car wutwori komisiju, kiž přihotuje wotstronjenje roboćanstwa.
  • Irska: W New Yorku wutwori so tajna skupina Fenier ze zaměrom, britiske nadknjejstwo w Irskej powalić.
1858

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • W Pruskej přewozmje princ Wilhelm I. knjej­stwo. Ze swojej politiku „noweje doby“ wotwo­broći so wot dotalneje reakcionarneje politiki.

Podawki w Europje

1859

Podawki w Serbach

  • J. A. Smoler pućuje druhi raz do Ruskeje, zo by přećelow za Serbow zdobył a sej wuprosył financy za nakładnistwo a knihownju.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Italska: Wójna z pomocu Francoskeje přećiwo Rakuskej; Lombardiska so wuswobodźi.
  • Francoska: Kejžor Napoleon III. wujedna z Ru­skej Pariske zrěčenje: Car Aleksander II. za­wjaza so k neutraliće, dyrbjało-li k wójnje mjez Francoskej a Rakuskej přińć.
1860

Podawki w Serbach

  • K. A. Fiedler załoži w Budyšinje chór Lumir.
  • K. A. Kocor skomponuje „Wěnc hórskich spě­wow“ H. Zejlerja.
  • M. Hórnik a J. A. Smoler załožitaj literarny ča­so­pis „Łužičan“.
  • W Budyšinje a Lubiju předstaji so oratorij „Žně“ K. A. Kocora a H. Zejlerja.

Podawki w Němskej

  • Mnoho dźěłaćerskich kubłanskich towarstwow so załoži.
  • Spočatki dźěłarniskeho hibanja
  • Pola Solnhofena namaka so fosilija archaeop­teryksa.

Podawki w Europje

1861

Podawki w Serbach

  • K. A. Kocor skomponuje na bibliski tekst ora­torij „Israelowa zrudoba a tróšt“.
  • Premjera swětneho oratorija „Nalěćo“ K. A. Kocora a H. Zejlerja w Budyšinje.

Podawki w Němskej

  • Princ Wilhelm I. so na krala Pruskeje krónuje.
  • W Pruskej přewjedźe so wobšěrna wójskowa reforma, rozšěrjenje a modernizowanje wój­ska, hačrunjež njepřizwoli parlament tutym wudawkam, štož wjedźe k wustawowemu konfliktej do 1866.
  • Lěwica liberalneje frakcije w pruskim parlamenće wutwori Doprědkarsku stronu (Fortschrittspartei). Jej přisłušeja mj. dr. medicinar Rudolf Virchow, stawiznar Theodor Momsen a předewzaćel Werner von Siemens.
  • W Frankfurće předstaji Philipp Reis prěni telefon.
  • Rakuska: Kejžor Franz Joseph I. spožči protestantam runoprawosć z katolikami, tež nastupajo poměr cyrkwje k statej.
  • Serbiska: Prěnje prócowanja k zjednoćenju Serbiskeje z Chorwatskej a Bosniskej.

Podawki w Europje

  • Rakuska: Kejžor Franz Joseph I. spožči protestantam runoprawosć z katolikami, tež nastupajo poměr cyrkwje k statej.
  • Serbiska: Prěnje prócowanja k zjednoćenju Serbiskeje z Chorwatskej a Bosniskej.
  • Ruska: Wotstronjenje roboćanstwa; z tym dyrbi so zawostatosć Ruskeje přewinyć.
  • USA: Do 1865 wobydlerska wójna mjez statami sewjera a juha (mj. dr. bój wo wotstronjenje njewólnistwa)

1862

Podawki w Serbach

  • W Budyšinje předstaji so prěni króć dźiwadło w serbskej rěči.
  • Prěnjej serbskej wudawaćelskej towarstwje so załožitej – Serbske ewangelsko-lutherske kni­howne towarstwo a Towarstwo swjateju Cyrila a Metoda.
  • W Mužakowje žada sej wučerska konferenca serbske šulske knihi.

Podawki w Němskej

  • Po wólbach w Pruskej je Liberalna doprědkar­ska strona (Liberale Fortschrittspartei) najsyl­niša frakcija w pruskim parlamenće.
  • Pruska wotpokaza próstwu Rakuskeje wo sobustawstwo w Němskim cłownym zwjazku.
  • Wilhelm I. pomjenuje O. v. Bismarcka na ministerskeho prezidenta, wón je zdobom wonkow­ny minister. Jeho politiski zaměr je, wu­two­rić zjednoćenu Němsku z pruskim mo­narchom a pod pruskej hegemoniju.
  • Němski botanikar Julius Sachs wuslědźi fotosyntezu přez chlorofyl.

Podawki w Europje

1863

Podawki w Serbach

  • M. Hórnik zestaja „Čitanku – mały wuběrk z narodneho a nowšeho pismowstwa Hor­njo­łužiskich Serbow“.
  • M. Hórnik załoži a rediguje „Katolski Posoł“, časopis Towarstwa swjateju Cyrila a Metoda.

Podawki w Němskej

  • F. Lassalle załoži w Lipsku Powšitkowne něm­ske dźěłaćerske towarstwo (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein).

Podawki w Europje

  • Pólska: Januarski zběžk w ruskim dźělu Pól­skeje přećiwo caristiskemu cuzoknjejstwu. Zaměr je wutworić pólski narodny stat. Francoska, Wulka Britaniska a Rakuska podpěraja hibanje, Pruska pak podpěra Rusku. Zběžk zwrěšći.
1864

Podawki w Serbach

  • Kito Šwjela přewozmje redaktorstwo delnjoserbskeho tydźenika „Bramborski serbski casnik“; ličba abonentow so w běhu lěta podwoji.

Podawki w Němskej

  • Němsko-danska wójna: Pruske a rakuske wojerske jednotki wobsadźa Schleswigsku. Z Wien­skim měrom ma Danska Schleswigsku, Holsteinsku a Lauenburg wotstupić.

Podawki w Europje

  • Pruska: Němsko-danska wójna
  • Šwicarska: Organizacija Čerwjeny křiž so za­ło­ži. W Genfskej konwenciji podpisa 16 europ­skich statow, kak ma so z wójnskimi jatymi, zranjenymi a chorymi wobchadźeć.
  • London: Załoženska zhromadźizna I. internacionale, K. Marx wudźěła statut a program.
  • USA: Přiwisnicy južnych statow zamorduja prezidenta Abrahama Lincolna.
1865

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Napoleon III. připraji Bismarckej njeformalnje neutralitu w padźe wójny mjez Pruskej a Rakuskej.
  • W Lipsku załožitej Louise Otto-Peters a Auguste Schmidt Powšitkowne němske žónske towarstwo.
  • Richard Wagner: opera „Tristan und Isolde“, pra­premjera w Mnichowje

Podawki w Europje

1866

Podawki w Serbach

  • Křesćan Bohuwěr Pful dokónči wobšěrny „Łu­žiski serbski słownik“, sobuawtoraj staj Han­drij Zejler a Michał Hórnik.

Podawki w Němskej

  • Pruska a Italska tworitej nadběhowy zwjazk přećiwo Rakuskej.
  • 21.6. Pruska wobsadźi Čěsku, to je spočatk Němskeje wójny, w kotrejž wjetšina srjedźnych krajow po boku Rakuskeje wojuje (tež Sakska). Pruska dobudźe bitwu pola Hradca Kralové (Königgrätz).
  • 23.8. Praski měr so wujedna. Hannoverska, Kurhessenska, Nassau, Schleswigska, Holstein­ska a Frankobród n. M. přirjaduja so Pruskej.
  • Rakuska wuzamknje so z Němskeho zwjazka.

Podawki w Europje

  • Ruska: Car Aleksander II. změni po atentaće swoju liberalnu nutřkownu politiku.
1867

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Sewjeroněmski zwjazk pod wjednistwom Pru­skeje so wutwori, mj. dr. postaja so jednotne wikowanske a přemysłowe zakonje kaž tež jednotne wójsko. Sakska přistupi zwjazkej, zdźerži pak samostatnosć w nutřkokrajnym rjadowanju.

Podawki w Europje

  • Ruska předa Alasku za 7,2 mio. US-dolarow na USA.
  • Ruska wujedna z Japanskej wobšěrniše wikowanske zrěčenje.
  • USA wobsadźa kupy w Pacifiku a wutworja zepěranišćo wójnskeje mariny.
  • Rakuska/Wuherska: 18.2. zakónča so jedna­nja mjez Wuherskej a Rakuskej we Wienje. Wu­tworitej so dwaj samostatnej stataj ze zhromadnym monarchom. Dwójnomonarchija wobsteji w zhromadnej wonkownej, zakitowanskej a financnej politice.

1868

Podawki w Serbach

  • J. Radyserb-Wjela wuwučuje serbšćinu na Budyskim gymnaziju.
  • Železniska čara Berlin–Zhorjelc so wotewri, sćěhujetej čarje Choćebuz–Großenhain a Lubnjow–Kamjenc: wažne wuměnjenje industrializacije łužiskeho brunicoweho hórnistwa.
  • Hamtske přemjenowanje němskeho Budissin na Bautzen

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

1869

Podawki w Serbach

  • Towarstwo swjateju Cyrila a Metoda wuda protyku „Krajan“.

Podawki w Němskej

  • Wilhelm Liebknecht a August Bebel załožitaj Socialdemokratisku dźěłaćersku stronu w ­Eisenachu.

Podawki w Europje

  • Francoska: Napoleon III. reaguje na so zesyl­njacu opoziciju z tym, zo přizwoli parlamentej wjace prawow.
  • Ruska: Carske wójska wobsadźa uzbekske město Samarkand a podćisnu sej khanat Buchara jako protektorat.
1870

Podawki w Serbach

  • Stawk 2.000 tekstilnych dźěłaćerjow w Baršću (Forst)

Podawki w Němskej

  • 1870/71 Němsko-francoska wójna; Pruska dobudźe z pomocu južnoněmskich statow nad Francoskej. Francoska ma reparacije na Němsku płaćić a Elsasko-Lothringsku na Němsku wotstupić.

Podawki w Europje

  • 1870/71 Němska: Němsko-francoska wójna
  • Italska: Italske wójska wobsadźa Rom, po tym zo Francoske wójsko wotćehnje. We wólbach rozsudźi so wjetšina za přirjadowanje dźěla, kiž bě do toho Vatikanskemu statej přisłušał, k Italskej. Z tym zakónči so swětne knjejstwo bamžow. Rom je stolica zjednoćeneje Ital­skeje.
1871

Podawki w Serbach

  • Spěšne wuwiće industrije we Łužicy, dobywa­nje wuhla, wuwiće škleńčerstwa a tekstilneje industrije. Zdobom so proces pokupjenja ratarskich statokow pospěši, serbscy ratarjo/dźěłaćerjo přeńdu do łužiskeho dźěłaćerstwa, wobchadna rěč mjez nimi njeje wjac serbšćina.
  • K. A. Kocor skomponowa serbsku operu buffa „Jakub a Kata“ na libreto H. Zejlerja.
  • H. Zejler: „So zwoni měr“, lyriski cyklus

Podawki w Němskej

  • 18.1. Pruski kral Wilhelm I. krónuje so we Versaillesu na kejžora Němskeho mócnarstwa. Z tym je zjednoćenje Němskeje po pruskim małoněmskim planje „ze železom a kreju“ dokónčene.
  • 16.4. Mócnarski sejm schwali wustawu. Byrgarjo dóstanu wólbne prawo.
  • 10.12. Klětkowy paragraf (Kanzelparagraf) je spočatk Bismarckoweho kulturkampfa přećiwo katolskej cyrkwi.
  • Lěta 1871–73 mjenuja so załožerske lěta; ­mno­ho bankow, akcijowych towarstwow a pře­dewzaćow so załoži (na př. Drježdźanska banka).

Podawki w Europje

  • 18.3. Francoska: W Parisu wuwołaja lěwicarjo komunu. Pariska komuna je přikład za diktaturu proletariata a twori zakład za radowu republiku. Knježerstwo da, po tym zo bě Paris wopušćiło, město z wójskom wróćo zdobyć. 28.5. so komuna doskónčnje porazy; něhdźe 20.000 mortwych.
1872

Podawki w Serbach

  • Šleske konsistorstwo přikaza, zo ma so w serb­skich, pólskich a čěskich wosadach w paćerskej wučbje jenož němsce wučić.
  • Spěwne towarstwo Jednota w Chrósćicach za­łožene. Dalše serbske kulturne towarstwa nastawaja na wsach k wotwobaranju wšo­něm­skich nahladow, kiž šěrja so wosebje přez němske wótčinske a druhe towarstwa.

Podawki w Němskej

  • Bismarck zakaza rjad jezuitow.
  • W Berlinje wujednaja wjerchojo třoch konserwatiwnych monarchijow (Němska, Rakusko-Wuherska, Ruska) jednotnu liniju we wonkownej politice.
  • W Poznanju zakaza so pólšćina jako wuwu­­čo­wanska rěč na šulach.

Podawki w Europje

  • Francoska: Sobustawam I. internacionale so byrgarske prawa wotrjeknu.
1873

Podawki w Serbach

  • W Sakskim ludošulskim zakonju postaji so wot­stronjenje cyrkwinskeho dohlada, zdobom wobmjezuje so serbšćina. W hornich lětnikach je we wšitkich předmjetach němčina wuwu­čo­wanska rěč, jenož w nabožinje smě so maćer­na rěč sobu wužiwać (§ 12/4).
  • Němski etnograf R. Andree wěsći bórzomny kónc Serbow.
  • J. A. Smoler kupi ležownosć a dom na Law­skich hrjebjach.
  • Po wobnowjenju Chróšćan Jednoty załoži so rjad muskich chórow [na př.: Róža (1876) w Šunowje, Bratrowstwo (1877) w Róžeńće].

Podawki w Němskej

  • Z Mejskimi zakonjemi staja so wšitke aktiwity katolskeje cyrkwje pod statny dohlad. Wjacori biskopja a měšnicy so ze zastojnstwa pušća.

Podawki w Europje

  • Italska: Klóštry w Italskej so rozpušća.
  • Francoska njeje zwólniwa, zarjadowanje cyrkwinskeho stata do italskeho akceptować.
1874

Podawki w Serbach

  • Katolska Bjesada w Radworju so załoži. (Bje­sady mjenowachu so wjesne towarstwa.)

Podawki w Němskej

  • Atentat na Bismarcka je wuraz napjateje at­mos­­fery za čas kulturkampfa.
  • We wólbach do Mócnarskeho sejma zdobudu sej socialdemokraća wjace městnow. Najsylni­šej stronje pak stej Narodnoliberalna strona (NLP) a Centrum.

Podawki w Europje

  • Ruska: Reforma we wójsku; zawjedźe so po­wšitkowna wojerska winowatosć.
  • Danska: Islandskej přizwoli so swójska wustawa.
1875

Podawki w Serbach

  • Zakaz nałožowanja serbskeje rěče w šulach w pruskim dźělu Hornjeje Łužicy. Wšě serbske wučbnicy so wotstronja.
  • Serbska studowaca młodźina w Praze a Lipsku wustupuje jako Młodoserbja (J. Bart-Ćišinski, A. Muka, M. Bjedrich, J. Libš, F. Rězak, M. Cyž, O. Kleiber). K skutkam pohonjowaca akademi­ska młodźina jedna pod zaćišćom so zesylnja­ceho pólskeho a čěskeho narodneho hibanja.
  • A. Muka a J. Bart-Ćišinski zwołataj prěnju studentsku schadźowanku w Chrósćicach.
  • J. A. Smoler załoži serbsku ćišćernju.
  • J. Surowin přebywa we Łužicy a nawuknje serbskej rěči.

Podawki w Němskej

  • 27.5. W Gotha zjednoćitej so Powšitkowne němske dźěłaćerske towarstwo (F. Lassalle) a Socialdemokratiska dźěłaćerska strona (A. Bebel) do Socialistiskeje dźěłaćerskeje strony Němskeje (SAP). Gothaski program – program strony – so wobzamknje.

Podawki w Europje

  • Paris: Z wjetšinu jednoho hłosa wobzamknje Narodna zhromadźizna republikansku wusta­wu. Z tym skonstituowa so formalnje Třeća re­publika. Po nowym wólbnym zakonju móža mužojo wot 21. žiwjenskeho lěta wolić.
  • Ruska a Japanska wuměnitej teritorije: kupu Sachalin dóstanje Japanska, 18 Kurilskich kupow Ruska.
  • Osmaniske mócnarstwo je sylnje zadołžene, přizjewi statny bankrot.
1876

Podawki w Serbach

  • Młodoserbja wudadźa swój kulturno-politiski časopis „Lipa Serbska“.
  • Bukečanske serbske towarstwo so załoži, po jednym lěće wuhotuje prěni spěwny swjedźeń.

Podawki w Němskej

  • Hriwna je jednotna měna w cyłym Němskim mócnarstwje.
  • W Kölnje wupruwuje Nikolaus A. Otto z wu­spěchom swój štyritaktowy motor.
  • W Berlinje załoži so Mócnarstwowy patentowy hamt.

Podawki w Europje

  • Bołharska: Zběžki přećiwo osmaniskemu nadknjejstwu, podpěrane wot Ruskeje, turkowske wójsko porazy.
  • Serbiska, Montenegro: Wuswobodźenska wójna přećiwo osmaniskemu nadknjejstwu
1877

Podawki w Serbach

  • Budyski šulski radźićel dr. Wilde wobkrući germanizatorisku rólu šulskeho zakonja z lěta 1873.
  • Marko Smoler je nawoda serbskeje ćišćernje.
  • Jaroměr Hendrich Imiš załoži Serbski homelitiski (prědarski) seminar za serbskich ewangel­skich teologow w Hodźiju.
  • J. Bart-Ćišinski: „Nawoženja“ – narodno-epi­ska baseń
  • Na schadźowance w Kulowje wobzamknje so na namjet A. Muki, hromadźić a rjadować wšu basnisku twórbu H. Zejlerja; zběraja so pjenje­zy za ćišć zhromadźenych spisow H. Zejlerja.
  • Pod režiju serbskich studentow hraje so w Lej­nje dźiwadło.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Ruska: Carska Ruska připowědźi Osmaniskemu mócnarstwu wójnu.
1878

Podawki w Serbach

  • Ćišinski wuwije směrdawacy program „narodneho dźiwadła“.
  • K. A. Fiedler wuda „Towaršny spěwnik za serbski lud“.

Podawki w Němskej

  • W Berlinje załoži so konserwatiwna Křesćan­sko­socialna strona. Ze swojim antisemitistiskim programom ma Berlinske hibanje někotre wu­spěchi.
  • 11.5. Atentat na kejžora, kejžor so ćežko zrani.
  • 21. 10. Zakoń přećiwo socialistam, wšitke socialdemokratiske a socialistiske aktiwity so zakazaja.

Podawki w Europje

  • 22.5. Rumunska proklamuje swoju njewotwis­nosć wot Osmaniskeho mócnarstwa.
  • Wulka Britaniska wjedźe wójnu w Afghanistanje.
  • Berlin: Na Berlinskim kongresu k rozjasnjenju Balkanskeho prašenja wujednawa kancler Bismarck mjez Wulkej Britaniskej, Ruskej, Ra­ku­sko­-Wuherskej a Osmaniskim mócnar­stwom. Přiměr wot St. Stefano so rewiduje. Ruska dóstanje Armensku a Bessarabsku. Rumunska, Bołharska, Serbiska a Montenegro su samostatne. Rakusko-Wuherska wobsadźi Bosnisku a Hercegowinu.
  • Ruska: Rewolucionarne zběžki, mjez nimi tři atentaty na cara
1879

Podawki w Serbach

  • Prěni nazymski koncert serbskich chórow
  • J. Bart-Ćišinski: powědančko „Narodowc a wot­rodźenc“
  • J. A. Smoler wuda „Kěrluše a spěwy“.

Podawki w Němskej

  • Němska a Rakusko-Wuherska wujednatej taj­nje Dwojozwjazk, kotryž so přećiwo Ruskej měri.
  • „Der Sozialdemokrat“ wuńdźe w Londonje.

Podawki w Europje

1880

Podawki w Serbach

  • J. Bart-Ćišinski: „Na hrodźišću“, drama
  • Zastupnicy staršeje generacije załoža w Cho­će­buzu delnjoserbski wotrjad Maśicy Serbskeje, burske woršty postajeja zestawu towarstwa. Mato Kosyk zastupuje tu mysle młodoserb­ske­ho hibanja.
  • W. Schulenburg wuda „Wendische Volkssagen und Gebräuche aus dem Spreewald“.
  • A. Muka započina wudawać rjad „Zběrka dźi­wadła serbska“ (hač do 1930 wuńdźe 33 ze­šiwkow).
  • Korla Awgust Jenč: „Pismowstwo a spisowarjo delnjołužiskich Serbow wot 1574–1880“

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Francoska: Parlament postaji 14. julij jako na­rodny swjedźeń (dźeń wobsadźenja Bastille 1789) a wozjewi amnestiju za wobdźělnikow Pariskeje komuny.
  • Socialistiska strona Francoskeje so załoži.
  • Wulka Britaniska wjedźe wójnu přećiwo Buram w Južnej Africe.
1881

Podawki w Serbach

  • Časopis „Łužica“, zjednoćeny z „Łužičana“ a „Lipy Serbskeje“, wuchadźa.
  • Hač na Chrósćicy a Šunow spěwaja wšitke chó­ry němske spěwy, serbska spěwna literatura pobrachuje.
  • Wulkokublerjo wukonjeja dźeń a wjetši wliw na wobsadźenje ewangelskich farskich městnow.
  • Michał Hórnik załoži časopis serbskich burow „Serbski hospodar“.

Podawki w Němskej

  • Zwjazk třoch kejžorow (Dreikaiserbund): Němska, Rakusko-Wuherska a Ruska wujednaja neutralitu w padźe wójny jednoho partnera z třećim statom. Němska a Ruska dowolitej Rakusko-Wuherskej anekciju wobsadźenych kónčin Bosniskeje a Hercegowiny. Tajne zrě­čenje so 1884 wobnowi.
  • 27.10. Při wólbach do Mócnarskeho sejma wostanje Centrum najsylniša frakcija.

Podawki w Europje

  • Ruska: Car Aleksander II. so zamorduje.
  • Politiske a socialne napjatosće su zakład za wukročenja ludnosće přećiwo Židam (pogromy).
  • Francoska podćisnje sej Tunezisku jako protektorat.
1882

Podawki w Serbach

  • Młodoserbja započinaja wudawać zhroma­dźe­ne spisy H. Zejlerja.
  • Gustav Kubaš přewozmje redaktorstwo časo­pisa serbskich burow „Serb­ski hospodar“ (mj. dr. namołwja k zhromadnemu škitej pře­ćiwo wulkokublerjam, rozprawja wo burskich towar­stwach).
  • M. Kosyk: „Pśerada markgroby Gera“, episki spěw

Podawki w Němskej

  • 6.12. We Frankfurće wutwori so Němske kolonialne towarstwo, kotrež žada sylniše wobdźě­lenje Němskeho mócnarstwa na kolonialnej ekspansiji wulkomocow. Zwjazk njese so wosebje wot industrielnych a bankow.

Podawki w Europje

  • Serbiska: Wot lěta 1878 samostatna wutwori w přezjednosći z Rakusko-Wuherskej krale­stwo pod Milanom I.
  • Ruska: Pogromowa politika přećiwo Židam so dale wjedźe.
  • Wulka Britaniska wobsadźi Egyptowsku, hač­runjež steji tuta formalnje pod osmaniskim nadknjejstwom.
1883

Podawki w Serbach

  • Hendrich Jordan wuda „Delnjoserbsku cytanku“.
  • K. A. Kocor: oratorij „Podlěćo“, cyklus 23 spě­wow na teksty H. Zejlerja
  • Maćične wjednistwo změni so na namjet Imiša. M. Hórnik přewozmje předsydstwo, Smoler je čestny předsyda.
  • Muka namjetuje, zwjazać serbske towarstwa do zwjazka serbskich towarstwow k wzajomnej podpěrje w swojich prócowanjach. K zwjazkej njedóńdźe.
  • M. Kosyk wupućuje do Ameriki.
  • Sakska wyšnosć přesadźi A. Muku do Kamjenicy.

Podawki w Němskej

  • 1.1. Prěnje wudaće socialdemokratiskeje nowiny „Die neue Zeit“ wuńdźe. Dla Zakonja přeći­wo socialistam ćišći so tajnje we wukraju.
  • 15.6. Prěni socialny zakoń, Zakoń wo chorobnym zawěsćenju dźěłaćerjow, so přez Mócnarski sejm schwali. Wón předwidźi darmotne lěkowanje a dalepłaćenje mzdy w padźe cho­rosće.

Podawki w Europje

  • Rumunska přistupi přez tajne zrěčenje k Trojozwjazkej.
  • Ruska: W Genfje załoža ruscy eksilni rewolucio­narojo marxistisku skupinu Wuswobodźenje dźěła; skupina wudawa rjad „Biblioteka moderneho socializma“ za rusku ludnosć.
  • Francoska: Tuneziska staji so přez La Marsa­ske zrěčenje pod politisku a financnu kontrolu Francoskeje.
1884

Podawki w Serbach

  • We Wojerecach załoži so serbske burske towarstwo.
  • W Budyšinje wuńdźe „Historija serbskeho na­roda“ Wilhelma Bogusławskeho a Michała Hórnika.
  • J. Bart-Ćišinski: „Kniha sonetow“, prěnja lyriska zběrka
  • A. Muka započina w ČMS wudawać „Statistiku Serbow“.

Podawki w Němskej

  • 24.4. Bismarck zahaji němsku kolonialnu politiku. Němske mócnarstwo anektuje juhozapadnu Afriku, Togo, Kamerun, Nowu Gineju a Nowobritiski (wot 1885 Bismarckowy) archipel.
  • 9.7. Zakoń wo njezbožowym zawěsćenju za dźěłaćerjow a přistajenych so schwali.
  • 28.10. We wólbach přidobudu socialdemo­kra­ća, hačrunjež wobsteji Zakoń přećiwo socialistam; powjetša swoju frakciju wot 12 na 24 městnow.
  • 15.11. W Berlinje wotewri Bismarck Kongosku konferencu. Kongo stanje so z priwatnym wobsydstwom belgiskeho krala. Napřemoběh wo Afriku so započina.

Podawki w Europje

  • W Londonje zjednoća so intelektualni do Fabianskeho towarstwa (Fabian Society). Towarstwo je pućrubar a sobuzałožer poz­dźi­šeje Labour party (1900).
  • Berlin: Kongoska konferenca (hlej Němska)
1885

Podawki w Serbach

  • Wrócławski konsistorij zakaza serbsku paćer­sku wučbu, 17 ewangelskich duchownych a 87 serbskich wučerjow přesadźi so do Němcow.
  • Buraj Michał Kokla a Jan Awgust Zoba zastupujetaj Serbow w Sakskim krajnym sejmje.

Podawki w Němskej

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska wjedźe 3. wójnu w Burmje a podćisnje sej Burmu doskónčnje.
  • Bołharska: Serbisko-bołharska wójna, wojowanja wo nadknjejstwo na Balkanje; rezultat je skrućenje Bołharskeje (zjednoćenje stareje sewjerneje Bołharskeje z Wuchodnej Rumeli­skej k jednotnemu statej).
1886

Podawki w Serbach

  • K. A. Kocor dokónči oratorij „Nazyma“.
  • Burske hibanje w Delnjej Łužicy pod kontrolu barona v. Werdecka a druhich ryćerkublerjow
  • Prěni serbski ćišćany spěwnik K. A. Kocora wuńdźe jako 79. čisło Maćičnych spisow.

Podawki w Němskej

  • 26.4. Zakoń k spěchowanju němskeho bur­stwa w prowincomaj Zapadna Pruska a Poz­nań. Pruska pokupi wobsydstwo zadołženych pólskich zemjanow a předa je němskim sydle­rjam z wotpohladom, pólske zemjanstwo ze­słabić a tak pólske narodne hibanje podusyć.
  • Ze spisom „Meine Wasserkur“ zahaji farar Sebastian Kneipp hibanje přirodneho hojenja.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Parlament wotpokaza z wjet­šinu zakoń, kiž ma dźělnu awtonomiju za Irsku přinjesć.
  • Bołharska: Ruski car reaguje na wotwobro­će­nje bołharskeho krala wot ruskeje politiki z tym, zo da jeho zajeć a wotwjesć. Naslědne, proru­ske knježerstwo pak so powali. Situacija wje­dźe k mjezynarodnej krizy na Balkanje.
1887

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Trojozwjazk mjez Němskej, Rakusko-Wuher­skej a Italskej so wobnowi.
  • 18.6. Mjez Němskej a Ruskej wujedna so tajne zrěčenje wzajomneje neutralnosće w padźe wójny, z wuwzaćom nadpada Ruskeje na Rakusko-Wuhersku a Němskeje na Francosku.

Podawki w Europje

  • Italska/Rakusko-Wuherska/Wulka Britaniska: Kraje Srjedźomórskeho zwjazka dojednaja so na status quo w Srjedźnym morju. Zwjazk měri so přećiwo francoskim a ruskim ambicijam ekspandować.
  • Ruska wobsadźi sewjerne dźěle Afghanistana.
1888

Podawki w Serbach

  • Centralne Towarstwo serbskich burow so w Chró­sćicach załoži. Nimale we wšitkich serbskich cyrkwinskich wjeskach nastanu wot­nožki jako lutowanske towarstwa. Wjetši burja nawjeduja burske hibanje.
  • J. Bart-Ćišinski: „Formy“, zběrka basni
  • J. Bart-Ćišinski přesadźi so do Drježdźan.
  • Pruski kultusowy minister zakaza serbšćinu na gymnaziju w Choćebuzu.
  • Prěni organizowany stawk w jamje pola Rěpi­šća (Reppist bei Senftenberg)
  • Biskop Bernert poswjeći cyrkej w Baćonju (samostatna wosada).

Podawki w Němskej

  • Wilhelm II. přewozmje kejžorstwo.

Podawki w Europje

1889

Podawki w Serbach

  • J. Bart-Ćišinski: „Přiroda a wutroba“, zběrka basni
  • K. A. Kocor dokónči z oratorijom „Zyma“ pjeć­dźělnu twórbu „Počasy“.
  • Wuspěšny koncert w Budyšinje z němskimi a čě­skimi wuměłcami, organizowany wot Bj. Krawca a J. Barta-Ćišinskeho
  • Šulscy inspektorojo Kamjenskeho wokrjesa žadaja zběhnjenje zakaza wužiwanja serbskeje rěče w šulach.

Podawki w Němskej

  • Zakoń wo starobnym a inwalidnym zawěsćenju so schwali. Stawki w hórnistwje wo wosom­ho­dźinski dźěłowy dźeń a polěpšenje dźěłowych wuměnjenjow so rozšěrjeja.

Podawki w Europje

  • Serbiska: Kral Aleksander I. Obrenović wotstroni liberalnu wustawu a knježi awtoritarnje.
  • Wulka Britaniska wotpokaza namjet Bismarcka, zwjazk z Němskej přećiwo Francoskej wutworić.
1890

Podawki w Serbach

  • Młodoserbske hibanje w Delnjej Łužicy (woko­ło Bogumiła Šwjele a Mata Rizy). Młodoserbja žadaja sej serbsku rěč na Cho­će­buskim gymnaziju.
  • Železniski zwisk mjez Budyšinom a Rakecami dozhotowjeny.

Podawki w Němskej

  • 25.1. Mócnarski sejm wotpokaza podlěšenje Zakonja přećiwo socialistam. Wot 30.9. je njepłaćiwy.
  • 20.2. Socialdemokraća docpěja wuspěch při wólbach do Mócnarskeho sejma.
  • 20.3. Bismarck so jako mócnarstwowy kancler pušći.
  • 27.3. Zrěčenje z Ruskej so njepodlěši.
  • 1.5. Na prěnim mejskim swjedźenju w Němskej wobeńdźe so w Drježdźanach zakaz demonstrowanja přez „masowe wuchodźowanje“, na kotrymž so 12.000 wobydlerjow wobdźěli.
  • 12.10. Socialistiska dźěłaćerska strona pře­mje­nuje so po zběhnjenju Zakonja přećiwo socialistam na Socialdemokratisku stronu Něm­ske­je (SPD).

Podawki w Europje

  • Španiska zawjedźe powšitkowne wólbne prawo.
  • Wulka Britaniska a Francoska dojednatej so nastupajo kolonije we wuchodnej Africe: Francoska připóznaje zajim Wulkeje Britaniskeje na Sansibar, Francoska dóstanje Madagaskar.
  • Wulka Britaniska/Němska: W Helgoland­sko­sansibarskim zrěčenju přirjaduje so jen­dźel­ska kupa Helgoland Němskemu mócnarstwu.
1891

Podawki w Serbach

  • K. A. Kocor: oratorij „So zwoni měr“
  • A. Muka wuda knihu „Historische und vergleichende Laut- und Formenlehre der niedersorbischen Sprache mit Berücksichtigung der angrenzenden Grenzdialekte und des Obersorbischen“.
  • J. Bart-Ćišinski: epistola „Moje serbske wu­znaće“
  • „Pomhaj Bóh“ – časopis za ewangelskich Serbow, załoženy wot Friedricha Selle, fararja w Krjebi, wuńdźe.

Podawki w Němskej

  • Trojozwjazk mjez Němskej, Rakusko-Wuher­skej a Italskej so podlěši.
  • Nowina SPD „Vorwärts“ wuchadźa wšědnje, šefredaktor je Wilhelm Liebknecht.
  • SPD wobzamknje na stronskim zjězdźe w Er­furće marxistisce orientowany program.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska a Italska dojednatej so na wuměnu kolonijow we wuchodnej Africe: Eritrea připóznaje so jako italska, Egyptowska jako jendźelska kolonija.
1892

Podawki w Serbach

  • Mikławš Andricki wuzwoli so jako starši Serbowki; wón wjedźe młodoserbske hibanje dale.

Podawki w Němskej

  • Alfred H. Fried załoži w Berlinje Němsku mě­rowu towaršnosć zhromadnje z rakuskej pacifistku Berthu von Suttner.

Podawki w Europje

  • 2.5. Pólska: Wulki stawk we Łódźi – ruskim dźělu Pólskeje – započina so z něhdźe 60.000 wobdźělnikami. Stawk ruske wójsko porazy.
  • Italska: Italska socialistiska strona so załoži.
  • Ruska a Francoska wujednatej tajnu wojersku konwenciju, kotraž ma krajomaj zaručić škit přećiwo Trojozwjazkej (Němske mócnarstwo, Rakusko-Wuherska, Italska).
1893

Podawki w Serbach

  • Serbske towarstwo Palma w Chwaćicach so załoži.
  • Po Bórkowskim koncerće załoži so na iniciatiwu B. Šwjele delnjołužiska schadźowanka.
  • Delnjoserbscy Młodoserbja wudawaja basnje M. Kosyka.
  • Mjez B. Šwjelu a A. Černym wuwije so wuske přećelstwo.
  • Bjarnat Krawc stwori smyčkowy kwartet e-mol op. 4.
  • Jurij Winger: „Hronow“, historiske powědančko

Podawki w Němskej

  • W Berlinje załoži so Zwjazk ratarjow. Hłowni iniciatorojo su wulkoburja, kiž čuja so wohro­ženi přez politiku knježerstwa nastupajo ratar­stwo kaž tež zniženje dowožowanskich cłow za žiwidła.
  • Při wólbach do Mócnarskeho sejma při­do­bu­dźe SPD na hłosach (wot 19,8 na 23,3 %).

Podawki w Europje

  • Rumunska: Socialdemokratiska dźěłaćerska strona so załoži.
  • Pólska: Socialdemokratiska strona kralestwa Pólskeje a Litawskeje so załoži, sobuzało­ži­ćel­ka je Rosa Luxemburg.
1894

Podawki w Serbach

  • Korla Awgust Kocor: „Serbski rekwiem“, oratorij na bibliski tekst
  • Bjarnat Krawc: „Ze serbskeje zemje“, suita za orchester w pjeć dźělach; w swojim tworjenju pokročuje po přikładźe narodnych šulow.

Podawki w Němskej

  • Přez wikowanske zrěčenje pyta Němska zbli­že­nje k Ruskej.
  • W Poznanju załoži so antipólske towarstwo „Deutscher Ostmarkenverein“, kiž prócuje so wo zesylnjenje němcowstwa w pruskich wuchodnych prowincach.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Po zwrěšćenju znowa před­połoženeho zakonja wo dźělnej awtonomiji Irskeje wotstupi před parlamentom premier­minister William Gladstone.
  • Japanska/China: Wójna wo Koreju
1895

Podawki w Serbach

  • 50 lět po prěnim serbskim spěwarskim swje­dźenju w Budyšinje diriguje K. A. Kocor po­sledni króć serbski koncert.
  • Radworske spěwne towarstwo Meja wuhotuje swój prěni koncert.

Podawki w Němskej

  • Wilhelm Conrad Röntgen wuslědźi we Würzburgu pozdźišo po nim pomjenowane röntgenowe pruhi.

Podawki w Europje

  • 30.9. Osmaniske mócnarstwo: Masaker na armenskej ludnosći
  • 17.10. Europske wulkomocy namołwjeja sultana Abdula Hamida II. dla so wospjetowacych masakrow na armenskej ludnosći k reformam. Potwjerdźa žadanje z tym, zo sćelu wójnsku flotu do mórskeje wužiny.
1896

Podawki w Serbach

  • K. A. Kocor: spěwohra „Wodźan“
  • W Budyšinje załoži so kartel dźěłarnistwow.
  • Wulki stawk Choćebuskich sukelnikow
  • Serb­ska ludowědna wustajeńca w Drjež­dźa­nach

Podawki w Němskej

  • W Sakskej zawjedźe so trojoklasowe wólbne prawo po pruskim přikładźe.

Podawki w Europje

1897

Podawki w Serbach

  • A. Muka połoži zakładny kamjeń za Serbski dom.
  • J. Bart-Ćišinski: „Serbske zynki“, zběrka basni
  • Adolf Černý wozjewja w ČMS (1890–1897) zběrku bajow a bajkow „Mytiske bytosće Łužiskich Serbow“.

Podawki w Němskej

  • Plany za wutwar němskeje floty měrja so pře­ći­wo Wulkej Britaniskej.
  • Carl Peters wotsadźi so jako mócnarstwowy komisar za Wuchodnu Afriku dla hrózbnosćow přećiwo afriskej ludnosći.
  • Němski zwjazk Carity załoži so w Kölnje jako pomocna organizacija katolskeje cyrkwje.
  • Krupp a mašinotwarski zawod w Augsburgu twarja z Rudolfom Dieselom prěni dieselowy motor.

Podawki w Europje

  • Šwicarska: 1. cionistiski swětowy kongres w Baselu, Theodor Herzl wuzwoli so jako prezident organizacije; zaměr je wutworjenje samostatneho stata Israela.
1898

Podawki w Serbach

  • Arnošt Bart (małobur a korčmar) z Brězynki wozjewi we „Łužicy“ program za reorganizowanje serbskeho narodneho hibanja (chce mocy přećiwo pokupjenju serbskich burskich statokow a přećiwo germanizaciji zjednoćić).

Podawki w Němskej

  • Statny sekretar za wonkowne Bernhard v. Bülow žada z imperialistiskimi planami „městno při słóncu“ za Němsku. Mócnarski sejm přihło­suje planam Alfreda v. Tirpitza, statneho sekretara Mócnarskeho marinoweho hamta, k roz­šěrjenju němskeje wójnskeje floty. Na­­přemobrónjenje z Wulkej Britaniskej so za­po­či­na.
  • SPD je po Centrumje najsylniša frakcija po wól­bach do Mócnarskeho sejma.
  • Wilhelm II. a direktor Němskeje banki Georg v. Siemens jednataj w Osmaniskim mócnar­stwje wo twarje Bagdadskeje železnicy. To je spočatk noweje ekspansiskeje politiki Němskeje w Bliskim wuchodźe.

Podawki w Europje

  • Ruska: 1. stronski zjězd Socialdemokratiskeje dźěłaćerskeje strony
  • Španiska/USA: W Pariskim zrěčenju wotstupi Španiska USA Kubu, Philippiny, Puerto Rico a Guam.
1899

Podawki w Serbach

  • A. Bart namjetuje, poćahujo so na namjet A. Muki, serbske towarstwa zjednoćić do zwjazka serbskich towarstwow. Namjet znowa zwrěšći přez wotpokazanje ze stron Maćicy Serbskeje.
  • Jurij Pilk: „Dwajatřiceći narodnych hłosow“, zběrka za muske chóry
  • Bjarnata Krawcowa kompozicija „Ze serbskich honow“ op. 6 za klawěr wuńdźe w nakład­ni­stwje Alwin Huhle w Drježdźanach.

Podawki w Němskej

  • Eduard Bernstein, socialdemokratiski teoretikar, žada we swojej knize „Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie“ rewiziju teorije Karla Marxa.
  • Firma Friedrich Bayer & Co. přinjese aspirin na wiki.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Wójna přećiwo republikam Burow; republiki stanu so z britiskej koloniju.
  • Den Haag: 1. měrowa konferenca; załoži so Haagske změrcowske sudnistwo z nadawkom, mjezynarodne rozkory wujednać a sudźić (mj. dr. zakaz wužiwanja jědojtych maćiznow we wójnje).
1900

Podawki w Serbach

  • Kónc 19. lětstotka rozrostu jara spěšnje wuhlowe jamy, wosebje w srjedźnej a Delnjej Łužicy, wsy a burske statoki so pokupja, wobydlerjo ćahnu do nastawacych městow. Industrija přićahuje němskich dźěłaćerjow. Zwjetša su po jednej generaciji serbske swójby přeněm­čene.
  • J. Bart-Ćišinski: „Krej a kraj“, zběrka basni
  • Jakub Lorenc-Zalěski: „Serbscy rjekowje“, historiske powědančko
  • Koło serbskich spisowaćelow pod Mikławšom Andrickim so załoži.
  • Hamtske ludličenje w Němskej wuda, zo bydli něhdźe 10.000 Serbow zwonka Łužicy. Rezultat rosćaceje powołanskeje mobility (Berlin 847, Sakska bjez HŁ 4.147, Westfalska 2.687, Poryn­ska 1621, industrijowy rewěr Dortmund 1.368, Recklinghausen-Essen 1.400)    

Podawki w Němskej

  • Byrgarski zakonik (BGB) nabudźe płaćiwosć.
  • Wilhelm II. žada wot němskich wojakow, zo maja bokserski zběžk w Chinje dospołnje po­razyć a nikoho ani njezajeć („Hunnenrede“).
  • Mócnarski sejm schwali druhi flotowy zakoń. Němska flota so podwoji.
  • We Friedrichshafenje startuje Ferdinand von Zeppelin prěni lět ze swojej powětrowej łódźu.
  • Bakteriologa Karl Landsteiner namaka krejne skupiny čłowjeka.

Podawki w Europje

  • China: Bokserski zběžk – narodno-rewolucionarne hibanje přećiwo europskemu, sewjeroameriskemu a japanskemu imperializmej wje­dźe k wójnje mjez Chinu a aliancu z wosom statow. Wójna skónči 1901 z poraženjom Chi­njanow.
  • Rakusko-Wuherska: Čěski politikar Tomáš Masaryk załoži w Praze Čěsku ludowu stronu, kotraž wojuje wo awtonomny stat.
1901

Podawki w Serbach

  • Arnošt Muka započina wudawać rjad „Serbska ludowa kniharnja“ (hač do zastajenja 1937 wuńdźe 40 zwjazkow).

Podawki w Němskej

  • Jednanja z Wulkej Britaniskej so poćežuja dla sylneho wobrónjenja floty a skónčnje cyle zwrěšća.
  • Mócnarski sejm přiwozmje Zakoń wo zawě­sće­nju wójnskich inwalidow.
  • Z wulkej wjetšinu přihłosuje Mócnarski sejm zawjedźenju dietow za zapósłancow.
  • W zwisku z germanizaciskej politiku wuda pru­ske nutřkowne ministerstwo směrnicy za pře­němčenje pólskich mjenow.
  • W Stockholmje přepodadźa so prěni raz Nobelowe myta. Wuznamjenjenje za fyziku přepoda so němskemu fyzikarjej Conradej Röntgenej.
  • W Berlinje wotewri so Pergamonski muzej.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska: Ze smjerću kralowny Vikto­rije zakónči so Viktorianska doba.
  • Italska: Doba wobšěrnych reformow w kraju so zahaji a traje do 1914.
  • Francoska: Asociaciski zakoń wobzamknjeny, kiž wobmjezuje wliw katolskeje cyrkwje w šulach.
  • Norwegska zawjedźe jako prěni stat wólbne prawo žonow na komunalnej runinje.
  • Wulka Britaniska/USA: Po zrěčenju Hay’a a Pauncefotea (Hay-Pauncefote-Vertrag) ma USA sama prawo na twar Panamaskeho ka­nala.
1902

Podawki w Serbach

  • Katolski wučerski seminar přećehnje do nowo­twara na Flincowej.
  • Jan Radyserb-Wjela: zběrka „Přisłowa a při­słow­ne hrónčka a wusłowa Hornjołužiskich Serbow“

Podawki w Němskej

  • W Němskim sejmje žada SPD-zapósłanc Fritz Zubeil zawěsćenje dźěłaćerjow w padźe bjez­dźěłnosće.
  • W Berlinje protestuje 8.000 přiwisnikow Zwjaz­ka ratarjow přećiwo cłownej politice knježer­stwa a žada sej wyše cła.

Podawki w Europje

  • Němska/Rakusko-Wuher­ska/Italska: Trojo­zwjazk so wobnowi.
1903

Podawki w Serbach

  • J. Bart-Ćišinski wróći so do Łužicy a dźe dočas­nje na wuměnk. Młodoserbske hibanje spleće so z burskim hibanjom.
  • Załoženje Wjesneho wólbneho towarstwa w Bu­dyšinje, předsyda je M. Kokla; dowěrnicy towarstwa skutkuja w cyłym sakskim dźělu Łužicy.

Podawki w Němskej

  • Najwyše zarjadnistwo wójska žada sej wutwo­rjenje wysokeje šule za wojersku techniku.
  • Při wólbach do Němskeho sejma stej Centrum (100 městnow) a SPD (81 městnow – přirost wo 25) najsylnišej frakciji.
  • 13. 9. Na stronskim zjězdźe SPD w Drježdźa­nach wotpokaza so wot wjetšiny rewizionizm Eduarda Bernsteina.
  • W Pruskej dobudu konserwatiwni wólby do krajneho sejma. Dla trojoklasoweho wólbneho prawa njedósta SPD městno w parlamenće, hačrunjež ma 19 % hłosow.
  • Wulki stawk tkalcow w Crimmitschauwje. Woni wojuja wo zwyšenje mzdy a dźesaćhodźinski dźěłowy dźeń.

Podawki w Europje

  • Ruska: W pogromach přećiwo Židam w Kiši­njowje a Częstochowje (1902) morja a zranja so někotre dźesatki Židow.
  • Serbiska: Serbiscy oficěrojo zamorduja krala Aleksandra I. a jeho swójbu.
  • Ruska: Socialdemokratiska dźěłaćerska strona dźěli so na jeje eksilnym kongresu w Londonje do bolšewikow a menšewikow.
1904

Podawki w Serbach

  • Serbski dom so w Budyšinje swjatočnje wotewri. W nim su zaměstnjene mj. dr. ćišćernja, nakładnistwo, knihikupstwo, Maćična biblioteka z archiwom a muzej. Serbski dom stanje so ze serbskim kulturnym srjedźišćom.
  • J. Bart-Ćišinski: „Z křidłom worjołskim“ a „Z ju­­skom wótčinskim“, zběrce basni

Podawki w Němskej

  • 16.4. R. Luxemburg zasudźi so k třom měsa­cam jastwa dla „zranjenja zastojnika“.
  • Mócnarski zwjazk (Reichsverband) přećiwo socialdemokratiji so wutwori (němscy konserwatiwni, swobodno-konserwatiwni, nacionalno-liberalni).
  • Na 1. stronskim zjězdźe SPD w Pruskej žada so wotstronjenje trojoklasoweho wólbneho prawa.

Podawki w Europje

  • Ruska/Japanska wójna wo Koreju a Mandźu­risku – prěnje wuznamne dobyće jedneje azi­skeje mocy nad europskej wulkomocu
  • Wulka Britaniska/Francoska: Zwjazkarske zrěčenje „Entente cordiale“. W nim dorozumitej so stataj wo jeju wliwje w Sewjernej Africe a Aziji.
1905

Podawki w Serbach

  • Strategija sakskeho kultusoweho ministra Richar­da von Schliebena k serbskemu šulstwu je, přeco mje­nje serbskich wučerjow wukubłać.
  • J. Bart-Ćišinski: „Wysk a stysk“, zběrka basni

Podawki w Němskej

  • W kolonialnej wójnje w Němskej juhozapadnej Africe su bitwy přećiwo Hottentotam wosebje surowe.
  • 31.3. Prěnja kriza w Marokku so započina ze zapućowanjom Wilhelma II. do Tangera; dźe wo riwalitu mjez Němskej a Francoskej, wo hospodarski wliw w Marokku.
  • 1.4. Mócnarski sejm wobzamknje powjetšenje wójska na 500.000 wojakow w běhu štyrjoch lět.
  • 17.9. Na stronskim zjězdźe SPD w Jenje žada sej jeje předsyda August Bebel, zo ma so generalny stawk jako politiski srědk legitimować.
  • 26.12. Schlieffenowy plan – strategiski plan za postupowanje přećiwo Francoskej a Ruskej we wójnje je hotowy. Z tutym strategiskim planom dźe Němska do Prěnjeje swětoweje wójny.

Podawki w Europje

  • Ruska: Měrliwa demonstracija 150.000 dźě­ła­ćerjow w Petersburgu; žadaja so mj. dr. čło­wje­ske prawa, wólbne prawo, zakonjedawski parlament, wosomhodźinski dźěłowy dźeń. Wój­sko porazy demonstraciju, 200 mortwych. Stawki so na to po cyłym kraju rozšěrja. To je započatk byrgarsko-demokratiskeje rewolucije. Car připo­wědźi z taktiskich přičin w „Oktoberskim manife­sće“ spjelnjenje někotrych žadanjow.
  • W pogromach přećiwo Židam zemrěje něhdźe 1.000 Židow.
  • Finska zdobudźe sej znowa njewotwisnosć wot Ruskeje.
  • Norwegska so zesamostatni (do toho unija ze Šwedskej).
  • Francoska/Němska: 1. marokkoska kriza. Francoska přesadźi z pomocu Jendźelskeje, Ruskeje a Italskeje nadknjejstwowu poziciju w Marokku.
1906

Podawki w Serbach

  • J. Bart-Ćišinski: „Za ćichim“, zběrka basni
  • B. Šwjela zhotowi „Lehrbuch der niederwen­dischen Sprache. Grammatik“.
  • Franc Kral załoži dźěćacej časopisaj „Raj“ (katolski) a „Zahrodka“ (ewangelski).

Podawki w Němskej

  • 17.1. Masowy zběžk w Hamburgu, 80.000 dźěłaćerjow protestuje přećiwo wobstejacemu wólbnemu prawu.
  • 13.12. Mócnarski kancler v. Bülow rozpušći Mócnarski sejm, dokelž tutón njeje přidatnym financam za Němsku juhozapadnu Afriku přihłosował.

Podawki w Europje

  • Ruska: Car rozpušći Dumu (ruski parlament), Lew Trockij do Sibirskeje wuhnaty.
  • Rumunska: Zběžki přećiwo knježkam po cyłym kraju so pobija, něhdźe 11.000 mortwych.
1907

Podawki w Serbach

  • Prěni masowy stawk hórnikow 21 łužiskich bru­nicowych jamow; hórnicy žadaja polěpšenje socialnych wuměnjenjow. Hibanje małych a srě­nich burow w holanskich wjeskach pře­ći­wo předprawam kublerjow.
  • J. Słodeńk załoži w Pančicach spěwne towar­stwo Lipu Serbsku.    


Podawki w Němskej

  • 1.1. Kancler von Bülow rěči wo „politice swobodneje ruki“. Njewobličomnosć němskeje wonkowneje politiki wjedźe do mjezynarodneje izolacije.
  • 25. 1. We wólbach do Mócnarskeho sejma zhubi SPD hłosy. Centrum skrući swoju poziciju.

Podawki w Europje

  • Den Haag: 2. mjezynarodna měrowa konferenca. Imperialne wulkomocy so spjećuja brónje­nje wob­mjezować a změrcowske sudnistwo připóznać.
  • Italska/Rakusko-Wuherska/Němska: Trojo­zwjazk so tajnje do 1914 podlěši.
1908

Podawki w Serbach

  • J. Bart-Ćišinski: „Serbske wobrazki“, zběrka basni
  • M. Nawka přewozmje w Radworju spěwne towarstwo Meja.
  • Šulski radźićel Bach wjedźe šulsku politiku w Budyskim hamtskim hejtmanstwje ze zaměrom, „serbsku rěč za něhdźe 15 lět ze šule wutłóčić“.

Podawki w Němskej

  • Na demonstracijach w Berlinje žada so wjetši­nowe wólbne prawo a wotstronjenje trojoklasoweho wólbneho prawa.
  • Socialdemokraća dobudu we wólbach w Pru­skej a zaćahnu do parlamenta.

Podawki w Europje

  • Rakusko-Wuherska anektuje Bosnisku a Hercegowinu.
  • Portugalska: Republikanojo zamorduja diktatorisce knježaceho krala Karla I. w Lissabonje.
  • Bołharska: Kral Ferdinand wuwoła njewotwis­nosć Bołharskeho kralestwa wot Osmaniskeho mócnarstwa.
1909

Podawki w Serbach

  • Sakske knježerstwo wotstroni serbsku wučbu jako obligatoriski předmjet. Šula ma dźěćom serbskich staršich jenož čitanje a wuknjenje bibliskich tekstow skićić.
  • Paul Keller, šleski spisowaćel, rysuje z triwial­ny­mi srědkami Serbow jako lud niskeje kultury w „Die alte Krone – ein Roman aus dem Wendenland“.
  • A. Bart stupi na čoło serbskeho burskeho hi­banja.

Podawki w Němskej

  • Mjez Rakusko-Wuherskej a Osmaniskim mócnarstwom wujedna so zrěčenje, kotrež anekciju Bosniskeje a Hercegowiny 1908 přez Rakusko-Wuhersku připóznawa. Bernhard v. Bülow rěči w tutym zwisku wo „swěrje Nibelungow“ němskeho knježerstwa k Rakusko-Wuherskej.
  • Von Köster, předsyda Zwjazka němskeje floty, žada pospěšenje při wutwaru wójnskeje floty.
  • W Sakskej zasadźi so prěni raz wójsko přećiwo stawkowacym dźěłaćerjam w Mannsfeldźe.

Podawki w Europje

  • Ruska/Italska wujednatej tajne zrěčenje wo zhromadnym dźěle na Balkanje.
1910

Podawki w Serbach

  • 1910–1912 Wobšěrne protestne akcije přećiwo šulskej po­litice w Hornjej Łužicy
  • apryl 1910: Na prěnjej ludowej zhromadźiznje, zwołanej přez Wjesne wólbne towarstwo do Wjelkowa, so 300 ludźi wobdźěli. Zhromadźi­zna wupraji so přećiwo Bachowej šulskej politice.
  • A. Bart je iniciator protestneho hibanja, žada w sakskim kultusowym ministerstwje zakon­ske rjadowanje serbskeje wučby.
  • Jan Skala: prěnje patriotiske basnje

Podawki w Němskej

  • Liberalne strony zwjazaja so w Berlinje do Do­prědkarskeje ludoweje strony.
  • Dźěłaćerski stawk w Berlinje-Moabid eska­lě­ruje. Krawne bitwy mjez dźěłaćerjemi a wój­skom

Podawki w Europje

  • Portugalska republika so wuwoła.
  • Japanska anektěruje Koreju.
  • Kopenhagen: Mjezynarodna socialistiska konferenca žonow; na namjet Clary Zetkin zawje­dźe so dźeń žonow.
1911

Podawki w Serbach

  • Arnošt Bart wuzwoli so do Sakskeho krajneho sejma na městno zemrěteho Jana A. Zoby.
  • Arnošta Mukowy „Słownik dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow“ wudawa so w Pětrohrodźe a doćišći so 1928 w Praze.
  • Towarstwowe hibanje rozšěri so na prusku Hor­nju a Delnju Łužicu (Łaz – towarstwo ­„Han­drij Zejler“, Wulke Zdźary – serbske towar­stwo).
  • W sakskej a pruskej Hornjej Łužicy wotmě so w tutym lěće 65 zeńdźenjow towarstwow z pře­co něhdźe 400–500 ludźimi.

Podawki w Němskej

  • 30. 3. Mócnarski kancler wupraji so w Mócnarskim sejmje přećiwo planej britiskeho wonkowneho ministra wobmjezować brónjenje.
  • 1.7. Z prezencu němskeje kanonoweje łódźe „Panther“ w marokkoskim přistawje Agadir signalizuje Němska napřećo Francoskej swoje naroki na Marokko (2. marokkoska kriza).

Podawki w Europje

  • Monaco dóstanje wustawu a je konstitucionelna monarchija.
  • Portugalska: Z tym zo sej wustawu da, stanje so Portugalska ze 4. republiku w Europje.
  • Italska připowědźi Osmaniskemu mócnarstwu wójnu.
1912

Podawki w Serbach

  • Arnošt Bart žada sej w krajnym sejmje runo­praw­osć serbskeje rěče w šulach a w zjaw­nosći. Sejm Bartowe žadanja wotpokaza, tež SPD-frakcija.
  • 13.10. Prěnja załoženska zhromadźizna ­zwjaz­ka serbskich towarstwow Domowiny we Wojerecach; předsydstwo tworja Arnošt Bart, Bo­gumił Šwjela, Franc Kral, Jurij Słodeńk a Jan Haješ. Po wustawkach přiwozmu so do Domowiny jenož towarstwa, nic jednot­liwe wosoby; jednotliwe towarstwa wobchowaja w dalokej měrje swoju samostatnosć.
  • Prěnja serbska opereta „Smjertnica“ J. Pilka a J. Radyserba-Wjele předstaji so w Budy­šinje.

Podawki w Němskej

  • We wólbach do Mócnarskeho sejma je SPD ze 110 mandatami najsylniša frakcija.
  • 28.1. Militariska organizacija Němske woborne towarstwo (Deutscher Wehrverein) so załoži ze zaměrom, za zwyšenje wobrónjenja wójska wabić.
  • Mócnarski sejm schwali nowelu wo zwyšenju wudawkow za wójnsku flotu (do 1920 maja so 41 bitwowych łódźow a 60 křižakow twarić).

Podawki w Europje

  • Marokko/Francoska: Z Féskim zrěčenjom (Vertrag von Fés) je Marokko francoska kolonija.
  • Ruska: Prěnje čisło „Prawdy“ wuńdźe.
  • Balkan: 1. balkanska wójna.
  • Balkanski zwjazk: Bołharska, Serbiska, Montenegro a Grjekska přećiwo Osmaniskemu mócnarstwu na rusku initiatiwu. Ruska ma zajim, zo so europske dźěle Osmaniskeho mócnar­stwa na balkanske kraje rozdźěla, zo by móhła swój wliw při Bosporusu powjetšić.
  • Osmaniske mócnarstwo zhubi nimale wšitke europske wobsydstwa.
1913

Podawki w Serbach

  • Domowina so 9. februara dozałoži. Něhdźe po­łojca towarstwow zastupi najprjedy do Domowiny.
  • W Rakecach wotměje so němski spěwarski swje­dźeń pod motom „Im Liede stark, deutsch bis ins Mark“.
  • Lipa Serbska přeprosy na swjedźeń serbskich towarstwow do Pančic składnostnje poswje­ćenja swojeje chorhoje, 35 towarstwow so wobdźěli.
  • Franc Kral napisa prěnju přiručku „Naše dźi­wadło“ jako nawod za dźiwadłowe skupiny.
  • Dźiwadłowe skupiny towarstwow hraja naroč­ne hry (Barta-Ćišinskeho „Na hrodźišću“, Jira­sekoweho „Gera“, Gogoloweho „Rewizora“, Molieroweho „Skupeho“).      

Podawki w Němskej

  • Mócnarski sejm schwali wobornu předłohu wo postupnym wobšěrnym rozšěrjenju wójska. Jenož SPD, pólscy a elsascy zapósłancy přeći­wo tomu hłosuja.

Podawki w Europje

  • Balkan: 2. balkanska wójna: Serbiska, Grjek­ska, Rumunska přećiwo Bołharskej wo rozdźě­lenje dobyteho teritorija z 1. wójny. Balkanskej wójnje žadatej sej nimale 400.000 wojakow.
1914

Podawki w Serbach

  • 1914–1918 Prěnja swětowa wójna přinjese socialnu nuzu a lemi towarstwowe žiwjenje, mnozy wostanu na bitwišćach.
  • „Serbske Nowiny“ staja so pod kruty dohlad. A. Bart winuje so panslawistiskeje propa­gandy.

Podawki w Němskej

  • „Kölnske nowiny“ wumjetuja Ruskej wójnske přihoty přećiwo Němskej. Artikl, kiž je wobstatk antiruskeje nowinarskeje kampanje, ­wu­budźi mjezynarodne rozbudźenje.
  • 11.5. Karl Liebknecht warnuje w Mócnarskim sejmje před mjezynarodnym napřemobró­nje­njom.
  • 28.6. W Sarajewje zamorduje so princ Ferdi­nand.
  • 5.7. W memorandumje Rakusko-Wuherskeje žada tuta rozbiće Serbiskeje. Němske knježer­stwo připraji bjez wobmyslenja pomoc při akcijach přećiwo Serbiskej (blankošek).
  • 23.7. Rakusko-Wuherska staji Serbiskej ultimatum, kiž wot wšeho spočatka njeje spjelnjomny a připowědźi tydźeń na to Serbiskej wójnu.
  • 31.7. Němske mócnarstwo staji ultimata na Rusku a Francosku. Wot Ruskeje žada so, zo přihoty na wójnu přećiwo Rakusko-Wuherskej zastaji, wot Francoskeje neutralitu w padźe němsko-ruskeje wójny.
  • 1.8. Němske mócnarstwo připowědźi Ruskej a dwaj dnjej na to Francoskej wójnu (Schlieffenowy plan). Bjez připowědźenja wójny za­ćeh­nje němske wójsko do neutralneho Luxemburga a 4.8. do Belgiskeje.
  • 4.8. Socialdemokratiska frakcija schwali w Móc­­narskim sejmje wójnske kredity.
  • 4.8. Wulka Britaniska připowědźi Němskej wójnu.
  • 31.8. Po poražce we Wuchodnej Pruskej do­bu­dźe 8. armeja pola Tannenberga nad 2. ruskej armeju.
  • 18.11. Po Flandernskej ofensiwje, w kotrejž 100.000 němskich wojakow zahinje, započina so dołhotrajaca zakopowa wójna na zapadnej fronće.

Podawki w Europje

  • Serbiska: Rakuski princ Franz Ferdinand w Sarajewje zamordowany.
  • Spočatk Prěnjeje swětoweje wójny (hlej tabulka „Podawki w Němskej“)

1915

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Němska připowědźi Wulkej Britaniskej nje­wob­­mjezowanu wójnu z podnurjakami.
  • 8.3. Rakusko-Wuherska wupraji so přezjedna Trentino wotstupić, jeli Italska neutralna wostanje.
  • 1.4. W Němskej je 812.000 jatych (mjez nimi 509.000 Rusow a 242.000 Francozow).
  • 14.4. Prěnje čisło „Die Internationale“ wuńdźe;  wudawaćelej staj Franz Mehring a Rosa ­Lu­­xemburg.
  • 22.4. Němske wójsko zasadźi pola Yperna (Bel­giska) prěni króć jědojty płun na fronće.
  • 7.5. Němski podnurjak podnuri jendźelsku pa­sažěrsku łódź „Lusitania“ (1.198 mortwych). Po energiskim protesće ameriskeho knježer­stwa Němska wójnu z podnurjakami nachwil­nje wobmjezuje.
  • 23.5. Italska zastupi na stronje Ententy do wójny.
  • 24.8. We Waršawje wutwori so němski generalny guwernement za rjadowanje we wot něm­skich wojerskich jednotkow wobsadźe­neho pólskeho teritorija.
  • 6.9. Rakusko-Wuherska a Němske mócnar­stwo wutworitej z Bołharskej zwjazk, kotremuž so Osmaniske mócnarstwo přizamknje.
  • 6.10. Balkanska wójnska wuprawa „srjedźnych mocow“ započina so z nadběhom na Serbisku.

Podawki w Europje

  • 1.3. Wulka Britaniska rozšěri wikowanski embargo přećiwo srjedźnym mocam na wšitke neutralne staty.
  • Osmaniska: Masaker na 25.000 Armenčanach w Kemachskej žłobinje. Jemu sćěhuje wutu­pje­nje křesćanskeje armenskeje ludnosće w Osmaniskim mócnarstwje z jednym milionom woporow.
  • Šwicarska: Mjezynarodny kongres socialistow
1916

Podawki w Serbach

  • Schadźowanka w Njebjelčicach. Hraje so Józefa Nowakowa hra „Posledni kral“.

Podawki w Němskej

  • 8.2. Němska zesylni wójnu z podnurjakami.
  • februar–december: Bitwa pola Verduna (800.000 mortwych)
  • 28.6. Karl Liebknecht zasudźi so k jastwu na dwaj a poł lěta, dokelž je antiwójnske demonstracije organizował.
  • 2.12. Mócnarski sejm zawjedźe winowatostnu dźěłowu słužbu za wšitkich muskich mjez 17tym a 60tym žiwjenskim lětom. Žiwjenske połoženje dźěłaćerjow so sylnje pohubjeńši („kulirěpowa zyma“).

Podawki w Europje

  • Šwicarska: Antiwójnska konferenca socialistow w Kientalu
  • Irska: Pospyt zběžka wo wuswobodźenje wot Wulkeje Britaniskeje
1917

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • Rakuski kejžor Karl I. wjedźe tajne měrowe jednanja z Francoskej.
  • 1.2. Kejžor Wilhelm II. wozjewi njewobmje­zo­wanu wójnu z podnurjakami. USA skónči diplo­matiske poćahi z Němskej.
  • Na wuchodnej fronće přińdźe k zbratřenjam mjez wojakami.
  • Stawki dźěłaćerjow w municijowych zawodach w Berlinje.
  • W Gotha załoži so Njewotwisna socialdemokratiska strona (USPD).
  • 19.7. Mócnarski sejm hłosuje za měr bjez anekcijow. 
  • 2.8. We Wilhelmshavenje so zběžk matrozow a tepjerjow wójnskich łódźow z namocu po­dusy.
  • 15.–18.8. Pod wjednistwom USPD wotměja so wjetše stawki we wobwodźe Halle–Merseburg.
  • 18.10. Konrad Adenauer je wyši měšćanosta w Kölnje.

Podawki w Europje

  • Ruska: Februarska rewolucija. Ze zajećom cara Nikolaja II. zakónči so 300lětne carske knjej­stwo roda Romanowskich.
  • Lenin wozjewi aprylske tezy, kiž wobsahuja nadawki rewolucije.
  • Francoska: Prěnje ameriske wojerske jednotki přizemja w Francoskej.
  • Ruska: Krótkodobne byrgarske knježerstwo Aleksandra Karenskeho so powali. Bolšewikojo pod Wladimirom I. Leninom přewozmu móc. Z Oktoberskej rewoluciju etablěruje so komunizm prěni raz na statnej runinje.
  • 22.12. Mjez Ruskej a Němskej wujedna so přiměr w Brest-Litowsku.
  • 20.11. Ukraina proklamuje statnu njewotwisnosć wot Ruskeje. (1918 sćěhuja Moldawska, Litawska a Letiska.)
  • Finska wuwoła njewotwisnosć wot Ruskeje.

1918

Podawki w Serbach

  • Arnošt Bart žada w Sakskim krajnym sejmje serb­ske zastupnistwo w sakskej šulskej při­radźe.
  • Józef Nowak: baseń „Postańće, Serbja!“
  • 13.11. załoži so Serbski narodny wuběrk (SNW), předsyda je Arnošt Bart, městopřed­syda Arnošt Dučman, pokładnik Božidar Dobrucky.
  • 17.11. Na serbskej ludowej zhromadźiznje w Bukecach žada so runoprawosć Serbow.
  • 20.11. Serbska ludowa zhromadźizna w Chró­sćicach žada rjadowanje serbskeho prašenja na měrowej konferency w Parisu.
  • 3.12. W programje SNW žada so mj. dr. sa­mo­rjadowanje na polu šulstwa a cyrkwje, nućen­ske wuswojenje kubłow wyše 80 ha a rozdźě­lenje role mjez małymi a srěnymi burami a ra­tar­skimi dźěłaćerjemi, złamanje kubłanskeho předprawa a studijne móžnosće tež za naj­chudšich.
  • 7.12. SNW žada, postajenje z Wilsonoweho programa wo samopostajenju ludow tež za Serbow zwoprawdźić.

Podawki w Němskej

  • 28.1. W Němskej demonstruje poł miliona dźě­ła­ćerjow za měr.
  • 23.2. Wuchodna fronta: Čerwjena armeja zastaji němsku ofensiwu na Pětrograd.
  • 3.3. W Brest-Litowsku podpisa so přiměr mjez srjedźnymi mocami a Sowjetskej Ruskej.
  • 29.9. Najwyše wójskowe wjednistwo namołwja kejžora Wilhelma II., aliěrowanym mocam hnydom měr poskićić na zakładźe 14-dypkoweho programa prezidenta USA Wilsona.
  • 4.10. Centralne mócnarstwa (Mittelmächte) přihłosuja 14 dypkam, w kotrychž Wilson 8.1. koncept k zdźerženju měra předpołoži.
  • 3.11. Rakusko-Wuherska podpisa přiměr z aliě­rowanymi mocami w Paduwje.
  • W Kielu wuwije so wobrónjeny zběžk matrozow k započatkej Nowemberskeje rewolucije.
  • 10.11. Wjednicy SPD a USPD wutworja Radu społnomócnjenych luda.
  • 11.11. Zastupjer Němskeje Matthias Erzberger podpisa přiměrowe wuměnjenja z mocami Ententy w Compiégne.
  • Rakusko-Wuherska rozpadnje, kejžor Karl I. wot­stupi, 12.11. so republika Awstriskeje wuwoła.
  • W Berlinje załoži so Spartakusowy zwjazk.
  • 12.11. Rada społnomócnjenych luda (předsyda Friedrich Ebert) proklamuje wólby do Narod­neje zhromadźizny, wosomhodźinski dźěłowy dźeń a byrgarske prawa a wólby.
  • 13.11. Sakski kral Friedrich August III. wotstupi.
  • 15.11. W Sakskej wutwori so Rada społnomó­c­njenych luda.
  • 6.12. Pospyt konterrewolucionarneho puča w Berlinje so wotwobara.
  • 31.12. Ze Spartakusoweho zwjazka konstituuje so Komunistiska strona Němskeje (KPD).

Podawki w Europje

  • USA/Europa: Wilson předstaji w kongresu swój 14-dypkowy měrowy program.
  • Ruska: Tajna policija zamorduje carsku swójbu.
  • 28.10. Čěska: W Praze proklamuje so Čěskosłowakska republika.
  • 9.11. Němska: Nowemberska rewolucija – kejžor Wilhelm II. wotstupi w Berlinje; republika so wuwoła.
  • 11.11. Pólska: Po 123 lětach wotwisnosće wobnowi stat swoju suwerenitu.
  • Madźarska wuwoła so jako swobodna repu­blika.
  • Chorwatska: Chorwaća, Słowjenjo, Serbja a Bosničenjo wupraja swoju njewotwisnosć wot Rakusko-Wuherskeje.
  • 1.12. Juhosłowjanska: Wutwori so kralestwo Serbow, Chorwatow a Słowjencow pod serbi­skim kralom Pětrom I.
1919

Podawki w Serbach

  • Budyski wokrjesny hejtmann von Kraushaar spyta ewangelskich duchownych k hibanju přećiwo SNW zwjesć. Wjetšina duchownych pak podpěruje žadanja SNW.
  • 5.2. Dr. Beneš, čěski wonkowny minister, před­połoži měrowej konferency w Parisu serbske prašenje.
  • 22.2. Někotři ewangelscy wučerjo, duchowni a wulkokublerjo załoža Wuběrk saksoswěrnych Serbow přećiwo SNW.
  • 16.6. Měrowa konferenca postaji škit narod­nych mjeńšin. Němska delegacija so zawjaza, njeněm­skim narodnym mjeńšinam w Něm­skej samsne prawa spožčić, kaž je Němcy we wukraju dóstanu.
  • 22.6. Prěni powójnski serbski spěwny wječor w Budyšinje
  • 22.7. Sakski sejm schwali Přechodny zakoń za ludowe šulstwo. Zakoń zmóžnja podawanje serbšćiny jako wučbny předmjet, wostanje pak wobmjezowany na serbske šule (žadanja Serbow z lěta 1912).
  • 10.8. Zwjazk łužisko-serbskeho studentstwa so załoži.
  • 31.8. Prěnja powójnska schadźowanka, ­hraje so Józefa Nowakowa „Swobody nje­wjesta“.
  • 20.9. Arnošt Bart, wróćiwši so z Parisa, zajaty a wysokopřerady wobwinowany; k třom lětam twjerdźizny zasudźeny.
  • Wot nazymy sem rozšěrja so w Hornjej Łužicy sydlerske hibanje na zakładźe sydlerskeho zakonja.
    19.10. Serbska ludowa banka jako akcijowe towarstwo so załoži.
    2.11. Łužiska ludowa strona so załoži. W pro­gramje žada so nałožowanje artikla 113 ­Weimarskeje wustawy (statnoprawniski škit mjeńšin w Němskej), zemska refor­ma, za dźěwanje njestrowej koncentraciji ka­pitala.

Podawki w Němskej

  • 15.1. Po poražce januarskeho zběžka zamorduja oficěrojo swobodnych korpsow wjednikow KPD – Karla Liebknechta a Rosu Luxemburg –  w Berlinje.
  • 19.1. Byrgarske strony su při wólbach do Narodneje zhromadźizny, kiž ma wustawu wudźěłać, wuspěšni.
  • 2.2. W Sakskej přewjedu so prěnje wólby do Sakskeje ludoweje komory.
  • 6.2. Narodna zhromadźizna we Weimarje. Wona wuzwoli 11.2. Friedricha Eberta za prěnjeho móc­narskeho prezidenta.
  • 28.2. Sakska ludowa komora wobzamknje Nachwilny zakładny zakoń za Swobodny stat Saksku.
  • 23.6. Po wotstupje knježerstwa Scheidemanna připóznaje Narodna zhromadźizna wobsah Versailleskeho zrěčenja. Němska ma wotstupić Elsasko-Lothringsku, Gdańsk, Memelsku, Poznań, Zapadnu Prusku, Pomorsku, wšitke kolonije, ma reparacije płaćić, ma brónjenje sylnje wobmjezować a wojersku winowatosć wotstronić.
  • 10.9. Awstriska wzda so přizamknjenja k Něm­skej, Južneho Tirola; přihłosuje wotmi­litarizo­wanju.

Podawki w Europje

  • 25.1. Francoska: Pariska měrowa konferenca wobzamknje wutworjenje Zwjazka ludow.
  • 7.5. Zastupjerjo dobyćerskich mocow před­po­łoža we Versaillesu Němskej tekst měro­weho zrěčenja.
  • USA: Senat wotpokaza ratifikowanje Versailleskeho zrěčenja, kiž bě zdobom wobstatk zrěčenja Zwjazka ludow. Tohodla njepřistupja USA Zwjazkej ludow.
  • Ruska: Aliěrowane mocy wobzamknu hospodarsku blokadu dla wuspěchow Čerwjeneje armeje w byrgarskej wójnje.
1920

Podawki w Serbach

  • Budyski krajny hejtman von Nostitz wudźěła wustawki za załoženje „Wendenabteilung“ z nadawkom, wobkedźbować serbske zjawne a priwatne žiwjenje a spěchować přeněmčenje Serbow.
  • měrc: Serbscy wučerjo załoža Zjednoćenstwo serbskich wučerjow, předsyda je Jan Awgust Krawc. Zaměry: w rěčnje měšanych kónčinach serbsku wučbu přesadźić, serbske wučbnicy a čitanki wudawać, rěčne kursy za wučerjow organizować.
  • februar: Pančičanska Lipa Serbska zahaji koncertowanje serbskich chórow, po tym hnydom Meja, Bratrowstwo, Lubin (Bukecy), Sołobik (Delany). Hač do kónca lěta wožiwi so dźěławosć nimale wšěch serbskich kulturnych towarstwow.
  • september: A. Bart pušći so přez amnestiju z jatby.
  • „Serbske Nowiny“, dotal tydźenik, wuchadźeja jako dźenik.
  • 3.11. Jubilejny spěwanski swjedźeń w Budyskej Krónje, koncert na iniciatiwu Bj. Krawca
  • 9.11. Po wšosokołskim zlěće w Praze załoži so sportowe zjednoćenstwo Jednota Sokoł w Bu­dyšinje, prěni starosta: Jan Skala, městosta­rosta: Marko Smoler. Na wsach sćěhowachu dalše jednotki. (Sokoł bu jedyn z wuznamnych stołpow serbskeho narodneho hibanja.)
  • Josef Páta wuda „Serbsku čitanku“ z pomocu Towarstwa přećelow Łužicy (dotal najwobšěr­niša antologija serbskeje literatury).
  • Filip Rězak wuda „Němskoserbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče“.
  • Čitance „Zahrodka“ a „Kwětki“ so dopisatej, trěbne pjenjezy za ćišć zwjedu so ze zběrkow.

Podawki w Němskej

  • 10.2. Ludowe wothłosowanje w Schleswigskej wunjese: Sewjerna Schleswigska hłosuje za přizamknjenje k Danskej, Južna Schleswigska wostanje při Němskej.
  • 13.–17.3. Kappowy puč přećiwo redukowanju Reichswehry. Puč zwrěšći.
  • 28.6. Versailleske zrěčenje je płaćiwe.
  • 1.11. Sakska ludowa komora přiwozmje jedno­-hłósnje doskónčnu wustawu a z njej ­mjeno Swobodny stat Sakska, kiž wobsteji hač do lěta 1933 a potom znowa wot lěta 1990.
  • 4.12. KPD a lěwa frakcija USPD so zjednoćitej.

Podawki w Europje

  • 16.1. Francoska: Konstituowace posedźenje Zwjazka ludow.
  • 26.4. Pólska/Ruska: Pólske wójsko zaćehnje do Ukrainy, spočatk Pólsko-sowjetskeje wójny.
  • 12.10. Pólska a Ruska dojednatej so na hranicu.
  • Ruska: Z wobsadźenjom Jalty přez Čerwjenu armeju zakónči so byrgarska wójna.
  • Osmaniske mócnarstwo: W Sévreskim zrě­čenju ma so mócnarstwo wulkich dźělow dowójnskeho teritorija wzdać.
1921

Podawki w Serbach

  • 5.1. Z delegatnej konferencu we Wojerecach wobnowi Domowina swoju dźěławosć; wob­zamknje so, zo załoža so podzwjazki, t. mj. župy.
  • Bjarnat Krawc: spěwnik „Zerja“, 25 serbskich narodnych hłosow
  • Vladimír Zmeškal započina wudawać rjad „Dom a swět“.
  • Na studentskej schadźowance w Budyskej Krónje předstaji so hra Józefa Nowaka „Po­sledni kral“.
  • Na Kopšinjanskim hrodźišću předstaja Chró­šćenjo Jakuba Barta-Ćišinskeho hru „Na hro­dźišću“.
  • junij: Serbske dźiwadłowe zjednoćenstwo so w Budyšinje załoži, předsyda je Alwin Hładki.
  • nowember: Maćica Serbska žada w peticiji rjadowanje w šulstwje: obligatorisku serbsku wučbu za wšitke serbske dźěći, polěpšenje serbskeje wučby na gymnaziju, wyšej realnej šuli a seminaromaj, statne financowanje serbskich wučbnicow.
  • Mišnjanske biskopstwo so wobnowi.

Podawki w Němskej

  • 20.3. Při ludowym wothłosowanju w Hornjej Šleskej wupraji so 60 % za zwostaće w Něm­skim mócnarstwje, 40 % za Pólsku. Dóńdźe k wobrónjenym konfliktam mjez němskej a pól­skej ludnosću.
  • 19.3.–1.4. Sakska: Reichswehr a policija wob­sadźitej srjedźoněmski industrijny wobwod (Leuna, Mansfeld). Zběžki dźěłaćerjow so brutalnje poraža.
  • 29.7. A. Hitler wuzwoli so za předsydu NSDAP.
  • 20.10. Komisija Zwjazka ludow w Parisu po­staji doskónčnje hranicy Hornjeje Šleskeje, kotraž připadnje k dwěmaj třećinomaj Pólskej.

Podawki w Europje

  • Francoska/Pólska: Wobzamknje so hospodarski a zakitowanski zwjazk mjez krajomaj.
  • 7.6. Wulka Britaniska: Prěni sewjeroirski sejmik wutwori so w Belfasće.
  • 2.7. Ruska: Lenin prosy industrijowe staty wo pomoc za hłód tradacych w kraju.
  • Italska: Prěnja fašistiska strona so załoži (PNF). Benito Mussolini woli so za jeje wjednika (Duce).
  • Juhosłowjanska: Socialdemokratiska strona załoži so w Belgradźe.

1922

Podawki w Serbach

  • Na přeprošenje zwjazka čěskich spěwarskich towarstwow organizuje so zajězd 100 serb­skich spěwarjow a spěwarkow pod Bjarnatom Krawcom do Prahi a do dalšich městow.
  • 9.8. W Drježdźanach załoži Bj. Krawc Poło­bjan­sko-serbske spěwne towarstwo Hromadnik.
  • awgust: Serbski sokołski zwjazk załoži so w Budyšinje, předsyda je Jakub Šajba (10 skupin, 2.000 sobustawow), zwjazk wudawa mě­sačnik „Sokołske listy“.
  • Josef Páta pomjenuje so na Karlowej uniwersi­će w Praze jako docent za serbsku rěč a literaturu.
  • W času sydlerskeho hibanja rozšěrjeja so w serb­skich wsach němskonacionalne organi-zacije ze zaměrom, serbsku ratarsku młodźinu do swojich rjadow dóstać.
  • Biskop Christian Schreiber likwiduje Praski Serbski seminar.

Podawki w Němskej

  • 31.1. Friedrich Ebert pomjenuje židowskeho industrielneho a politikarja Walthera Rathe­nauwa za noweho wonkowneho ministra.
  • 16.4. Mjez Němskej a Ruskej sowjetskej fede­ratiwnej socialistiskej republiku wujedna so Rapalloske zrěčenje. W nim wuprajitej so wobě stronje k tomu, znowa přiwzać diplomatiske poćahi a so wzdać reparacijow.
  • 24.6. Wonkowny minister Walter Rathenau zamorduje so wot prawicarskich teroristow Organizacije Consul.
  • 5.11. Druhe wólby do Sakskeho krajneho sejma dobudźe znowa SPD, kiž twori knježerstwo zhromadnje z KPD.  

Podawki w Europje

  • Ruska: Miliony tradaja hłód.
  • Stalin wuzwoli so na doporučenje Lenina za generalneho sekretara komunistiskeje ­strony.
  • Vatikan: Achille Ratti, arcybiskop z Milana, je nowy bamž Pius XI.
  • Italska: Mussolini nući knježerstwo k wotstupej. Krótko na to dóstanje wot krala Viktora Emanuela III. nadawk, nowe knježerstwo wutworić.
  • Turkowska: Po wotstupje sultana Muham­meda VI. kónči formalnje Osmaniske mócnar­stwo. Narodna zhromadźizna pod Kemalom Atatürkom wobzamknje wotstronjenje monarchije.
  • Wulka Britaniska: Parlament přihłosuje jedno-­hłósnje wustawje za Swobodny stat Irskeje.
    30.12. ZSSR (UdSSR): W Moskwje załoži so Zwjazk sowjetskich socialistiskich republikow.
1923

Podawki w Serbach

  • Zjednoćenstwo serbskich wuměłcow so załoži, předsyda je Maks Štrympa, organizator je Měrćin Nowak-Njechorński, 7 sobustawow.
  • Maćica Serbska wuhotuje w Budyšinje prěnju wustajeńcu molerja Měrćina Nowaka-Njechorń­skeho.
  • Koło serbskich spisowaćelow so wobnowi, před­syda je Jakub Lorenc-Zalěski.
  • 2.6. Na nastork z čěskeje strony a na iniciatiwu Bj. Krawca zjednoći so 14 hornjołužiskich chó­row do Zwjazka serbskich spěwnych towar­stwow, předsyda je J. Słodeńk, hłowny dirigent Bj. Krawc.
  • Jako přiłoha měsačnika „Łužica“ wuchadźa časopis „Škowrončk ze serbskich honow“. 
  • Bjarnat Krawc: spěwnik „Wulka lubosć“, 30 łužiskoserbskich narodnych hłosow.
  • awgust: Wendenabteilung zahaji swoju dźěła­wosć.
  • Přećiwo skutkowanju němskonacionalnych organizacijow załožitaj Jan Cyž a Pawoł Smoła w Baćonju towarstwo Serbski ratarski dorost. W dalšich wsach přikładej sćěhuja.

Podawki w Němskej

  • 11.1. Francoske a belgiske jednotki wobsadźa Poruhrsku, dokelž Němska reparaciskim ža­danjam njewotpowěduje. Ludnosć je namoł­wjena k pasiwnemu spjećowanju.
  • 11.–14.8. Stawkowe hibanje, kotrež měri so pře­ćiwo knježerstwu a francoskim wobsydnikam Poruhrskeje, wjedźe k wotstupej kanclera Wilhelma Cuna. Wutwori so knježerstwo wulkeje koalicije pod Gustavom Stresemannom (DVP).
  • 29.10. Reichswehr zakroči do Sakskeje a wot­sadźi wot 10.10. amtěrowace knježerstwo (SPD a KPD). Tež w Durinskej so koalicija mjez SPD a KPD rozpušći.
  • 8.11. Puč Hitlera w Mnichowje (Hitler wuwoła „nacionalnu rewoluciju“). Puč so porazy, ­NSDAP so zakaza.
  • 23.11. Stresemannowy kabinet so powali přez SPD, Wilhelm Marx wutwori nowe knježerstwo byrgarskeje srjedźizny (Centrum).
  • Ze zawjedźenjom rentoweje hriwny so inflacija skónči.

Podawki w Europje

  • ZSSR: Lenin žada w přidawku swojeho testamenta wotsadźenje Stalina.
  • Litawska anektuje Memelsku.
  • Italska: Knježerstwo Mussolinija wuda program k italianizowanju němskorěčneho Južneho Tirola.
1924

Podawki w Serbach

  • 8.6. W Chrósćicach wutwori so Zwjazk serb­skeho ratarskeho dorosta, předsyda je Michał Lipič.
  • Na konstituowacym kongresu Zwjazka słowjanskeje ratarskeje młodźiny w Lubljanje wob­dźělitaj so mj. dr. dr. Jurij Cyž a Franc Natuš.
  • J. Lorenc-Zalěski zakónči dźěło nad „Kupu ­zabytych“ (prěni serbski moderny roman).
  • 27.3. Na iniciatiwu pólskeje mjeńšiny w Něm­skej załoži so Zwjazk narodnych mjeńšin w Němskej.
  • Domowina wuhotuje wot tutoho lěta sem wšotowarstwowe zlěty. Na nich wobdźěla so dźesatki towarstwow a tysacy wopytowa­rjow.
  • 27.3. Na iniciatiwu pólskeje mjeńšiny w Něm­skej załoži so Zwjazk narodnych mjeńšin w Němskej.
  • Domowina wuhotuje wot tutoho lěta sem wšotowarstwowe zlěty. Na nich wobdźěla so dźesatki towarstwow a tysacy wopytowa­rjow.

Podawki w Němskej

  • 9.4. Dawesowy plan reparacije Němskeje znowa rjaduje, předwidźi kontrolu mócnarskeje banki přez aliěrowanych a spočatny kapital (požčon­ku) za natwar němskeho hospodarstwa.
  • 4.5. Při wólbach do Mócnarskeho sejma maja SPD a strony demokratiskeje srjedźizny wulke straty.
  • 29.9. Němska prócuje so wo přiwzaće do Zwjazka ludow.

Podawki w Europje

  • 21.1. Ruska: Lenin zemrěje. Na žarowanskej swjatočnosći 26.1. zeńdu so za­stupjerjo sowjetskich zwjazkowych republikow. Stalin potwjerdźi w narěči swoje wjedni­ske prawo.
  • 2.2. Wulka Britaniska: Knježerstwo připóznaje ZSSR, přizamknu so Francoska, Italska a Awstriska.
  • Grjekska wuwoła republiku, kral dźe do eksila.
  • USA: Indianam so prěni raz połne byrgarske prawo spožči.
  • Mongolska: Republika po přikładźe Sowjet­skeho zwjazka so wutwori.

1925

Podawki w Serbach

  • Zwjazk narodnych mjeńšin wudawa wot meje měsačnik „Kulturwille“, pozdźišo „Kulturwehr“. Jan Skala je redaktor časopisa wot 1926.
  • 25.04. Prěnje čisło wožiwjeneho časopisa „Serbski casnik“ wuńdźe, redaktorka je Mina Witkojc.
  • 7. 10. załoži so Serbska ludowa rada jako ­politiske zastupnistwo ze zastupjerjow Domowiny, Serbskeje ludoweje strony a Maćicy Serbskeje.
  • Marja Kubašec spisa hru „Chodojta“, kiž hraje so na 50. jubilejnej schadźowance.

Podawki w Němskej

  • 27.2. Hitler NSDAP znowa załoži.
  • 26.4. Po smjerći Eberta wuzwoli so generalny pólny maršal Paul v. Hindenburg za mócnar­skeho prezidenta.
  • 16.10. W Locarnoskim zrěčenju připóznaje Němska zapadne hranicy, nic pak wuchodne.

Podawki w Europje

  • Italska: Mussolini připowědźi zesylnjenje antifašistiskeho potłóčowanja.
  • Turkowska bombarduje sydlišća stawkowacych Kurdow.
  • Albaniska: Narodna zhromadźizna wuwoła republiku.
  • Pólska wobjednawa tam bydlacych Němcow kaž wukrajnikow, kiž su njezakonsce na pól­skim teritoriju. Němska wupokaza na to runočasnje 15.000 pólskich optantow.
1926

Podawki w Serbach

  • Bogumił Šwjela: „Vergleichende Grammatik der ober- und niedersorbischen Sprache“
  • Delnjoserbski wotdźěl Maćicy Serbskeje so wožiwi.
  • Hórnikowa knihownja w Praze nastanje ze zběrki rozpušćeneho Serbskeho seminara.
  • 27.2. załoži so Łužiski burski zwjazk, hdźež su tež Serbja sobuiniciatorojo. Předsyda je Herman Sykora z Delnjeje Hórki. Zaměr zwjazka je, přesadźić sydlerski zakoń, wustupować za swobodny burski staw, přećiwo njeprawdźe a po­tłóčowanju.
  • Na cyłoněmskim kongresu dźěławych w Ber­linje předpołoži H. Sykora w mjenje Serbskeje ludoweje strony naćisk rezolucije za prawa narodnych mjeńšin. Rezolucija so jedno­hłós­nje schwali.
  • junij: Wšotowarstwowy zlět Domowiny w Bu­kecach z wjac hač 4.000 wopytowarjemi

Podawki w Němskej

  • 8.2. Němska staji próstwu wo přiwzaće do Zwjazka ludow.
  • 24.4. W Berlinskim zrěčenju mjez Němskej (Stresemann) a Sowjetskim zwjazkom (Kre­stinski) wujedna so neutralnosć a přećelstwo, z tym potwjerdźi so Rapalloske zrěčenje.
  • 7.7. Młodźinska nacionalsocialistiska bojowa organizacija Bund deutscher Arbeiterjugend, pozdźišo Hitlerjugend (HJ) mjenowana, so ­wutwori.
  • 10.9. Němska přiwozmje so w Genfje do ­Zwjaz­ka ludow.
  • 4.12. W Dessauwje přepoda so wot Waltera Gropiusa konstruowany Bauhaus a jeho tak mjenowane mišterske domy.

Podawki w Europje

  • Italska: Zakaz opoziciskich stronow, knjejstwo fašistiskeje strony, přestrukturowanje k diktaturje
  • Wulka Britaniska: Na konferency Empirea dóstanu awtonomiju: Dominions Irska, Awstral­ska, Neufundlandska, Kanada, Južnoafriska unija, Neuseelandska. To je spočatk British Commonwealth of Nations.
  • ZSSR: Lew Trockij a druzy, kiž so přećiwo politice Stalina staja, so ze strony wuzamknu.
1927

Podawki w Serbach

  • Arnošt Muka: „Serbske ležownostne mjena a jich woznam“
  • Na hłownej zhromadźiznje Domowiny w Nje­swačidle woteda Arnošt Bart předsydstwo na fararja Jakuba Šewčika.
  • Na předwječoru schadźowanki w Slepom rozbije šowinistiska skupina Lorencowy rězak, we Wulkim Ćisku (Groß Zeisig) zapala dom a bróžeń předsydy sokołskeje jednotki.
  • W Smochćicach nastanje měšniski seminar Mišnjanskeho biskopstwa.
  • 17.7. Wšotowarstwowy zlět w Radworju z wjac hač 5.000 wopytowarjemi.
  • 14.8. Druhi zlět Łužisko-serbskeho sokołskeho zwjazka we Wulkim Ćisku.

Podawki w Němskej

  • 23.9. Němska přistupi Stajnemu mjezynarodnemu sudnistwu w Den Haagu.
  • 26.10. Gustav Schickedanz załoži wikowanski dom Quelle.
  • Přerězny tydźenski dźěłowy čas w němskej industriji je 50,5 hodźin při tarifowej mzdźě wot 33,98 mócnarskich hriwnow wob tydźeń.

Podawki w Europje

  • Wulka Britaniska přetorhnje diplomatiske styki ze ZSSR, wumjetuje jemu antibritisku komunistisku propagandu.
  • Juhosłowjanska/Francoska wujednatej pře­ćel­ske zrěčenje, z tym so pozicija kralestwa na Balkanje skrući.
  • Turkowska/Persiska wujednatej přećelske zrě­čenje.
  • Albanska/Italska: Přećiwo francosko-juho­słow­jan­skej aliancy wujednatej Italska a Al­ban­­ska zwjazk; z tym stanje so Albanska faktisce z protektoratom Italskeje.
1928

Podawki w Serbach

  • Arnošt Muka: 3. zwjazk „Słownika dolnoserb­skeje rěcy a jeje narěcow“
  • Dr. Jakub Wjacławk wuda z pomocu prof. Maxa Vasmera prěnju wobšěrnu serbsku bibliogra­fiju.
  • 4.5. Serbska ludowa rada zapoda sakskemu knje­žerstwu memorandum ze šulskimi žada­nje­mi, podpisany wot něšto tysac Serbow. Žada sebi serbsku rěč jako wuwučowansku rěč a obligatoriski předmjet, serbsku rěč na pokro­čowan­skich šulach, na uniwersiće w Lipsku a při pedagogiskim instituće w Drjež­dźanach za serbskich studentow. Sakske knježerstwo wšitke žadanja wotpo­kaza.

Podawki w Němskej

  • 13.3. Předsyda frakcije NSDAP Wilhelm v. Frick připowědźi w Mócnarskim sejmje, zo so jeho strona na „dospołny přewrót stata“ na legal­nym puću wusměri.
  • 20.5. Při wólbach do Mócnarskeho sejma dobudu SPD a KPD na hłosach.
  • Nowe knježerstwo pod Hermannom Müllerom twori wulku koaliciju. Stresemann wostanje wonkowny minister.

Podawki w Europje

  • Italska: Fašistiska strona diktaturu dale skruća.
  • Francoska: W Parisu podpisaja zastupjerjo 15 statow pakt Brianda a Kellogga; w nim wotpokaza so nadpadowaca wójna.
1929

Podawki w Serbach

  • 1929–32 swětowa hospodarska kriza
  • Wustajeńca serbskich tworjacych wuměłcow w Brnje a Ljubljanje
  • 12.10. Wulki koncert ZSST w Budyšinje

Podawki w Němskej

  • 1929–32 swětowa hospodarska kriza
  • 6.1. Heinrich Himmler nawjeduje SS (Reichsführer-SS).
  • 28.2. 3,2 milionaj bjezdźěłnych w Němskej
  • měrc: W Lipsku wotewri so wikowanski dom Petershof.
  • 5.4. Němska ratifikuje Genfski protokol, kiž zakaza zasadźenje jědojtych płunow we wójnje.
  • 1.5. Berlinska krawna meja, policija třěla do demonstrantow.
  • 3.5. Zakaz organizacije „Roter Frontkämpfer“
  • 7.6. W Parisu podpisa so Youngowy plan, kiž reparaciske žadanja znowa rjaduje (reparacije so zniža).
  • 4.8. W Nürnbergu přińdźe po pochodach ­NSDAP k bitwam na dróhach.
  • 30.8. Na konferency w Den Haagu wobzamknje so wućah wobsadki Entente z Porynskeje do srjedź lěta 1930.
  • 3.10. Po smjerći Gustava Stresemanna po­mjenuje so Julius Curtius za wonkowneho ministra.

Podawki w Europje

  • 1929–32 swětowa hospodarska kriza
  • ZSSR: Kritikar politiki Stalina, Lew Trockij so ze ZSSR wupokaza.
  • Italska/Vatikan: Lateranske zrěčenja so wot wobeju partnerow podpisaja, z tym skónča so mjezsobne rozestajenja.
  • 25.10. USA: Zwrěšćenje bursy w New Yorku (Börsencrash). Spočatk swětoweje hospodar­skeje krizy

1930

Podawki w Serbach

  • 23. 4. Chóry ZSST spěwaja „Nalěćo“ pod J. Sło­deńkom.
  • Serbski dwójny kwartet spěwa pod J. Słodeń­kom ludowe a Kocorowe spěwy na tačele. Dohromady wuńdu štyri tačele.
  • 13.7. Domowinski zlět w Rakecach

Podawki w Němskej

  • 30.3. Poslednje, z parlamentariskeje wjetšiny wuchadźace knježerstwo wotstupi.
  • 18.7. Mócnarski prezident Hindenburg rozpušći Mócnarski sejm, kiž bě so přećiwo nuzowym wukazam wuprajił.
  • 14.9. SPD dóstanje při wólbach do Mócnar­skeho sejma najwjace hłosow, NSDAP sylnje přidobu­dźe.

Podawki w Europje

  • Nižozemska: Druha konferenca w Den Haagu. Re­paracije, kiž ma Němska płaćić, rjaduja so znowa.
  • ZSSR: Knježerstwo wuswoji wulkoburow (ku­lakow) a deportuje jich; spočatk namócneje kolektiwizacije. Hłodowa katastrofa je sćěwk.
  • Wulka Britaniska: Na Londonskej konferency dojednaja so kraje na wobmjezowanje mór­skeho wobrónjenja: USA, Wulka Britaniska, Japanska, Francoska a Italska.
1931

Podawki w Serbach

  • Jurij Kral: „Serbsko-němski słownik hornjołuži­skeje rěče“
  • Jurij Wjela: hra „Knjez a roboćan“

Podawki w Němskej

  • 28.3. Mócnarski prezident Hindenburg wuda nuzowy wukaz na zakładźe art. 48 Mócnar­stwoweje wustawy wo zakročenju přećiwo ­po­litiskim spřećiwjenjam.
  • Industrialni a bankownicy wutworja kruh spě­chowarjow NSDAP.
  • 10.10. Hindenburg přijimuje Hitlera z wot­po­­hla­­dom, zo by NSDAP jeho při wólbach pod­pěrała.

Podawki w Europje

  • ZSSR: Stalin připowědźi pospěšenje industri­alizacije kraja, zo by so zastatk k zapadnym krajam nachwatał.
  • Francoska/ZSSR: Zastupjerjo krajow wujednaja zrěčenje wo njenadpadnjenju a neutraliće.
1932

Podawki w Serbach

  • Bjarnat Krawc: „Missa solemnis“
  • apryl: W morawskim Hodoninje zarjaduje so wustajeńca serbskeho wuměłstwa.
  • 8.6. Serbska ludowa banka dyrbi so zawrěć, tohorunja zwrěšći drustwowe předewzaće Serbski hospodar. Abonentstwo „Serbskich Nowin“ sylnje woteběra. Wobdźělenje na serbskej wučbje so pomjeńša.

Podawki w Němskej

  • 30.5. Po wotstupje mócnarskeho kanclera Heinricha Brüninga přewozmje politikar Centru­ma Franz v. Papen zastojnstwo.
  • 20.7. Mócnarski kancler v. Papen wotsadźi socialdemokratiske pruske knježerstwo.
  • 31.7. NSDAP je po wólbach najsylniša strona, nima pak absolutnu wjetšinu.
  • 2.11. W nowowólbach do Mócnarskeho sejma zhubi NSDAP 2 mio. hłosow.
  • 3.12. Mócnarski kancler v. Papen wotstupi, jeho naslědnik je general Kurt von Schleicher.

Podawki w Europje

  • Italska: Mussolini přewozmje přidatnje nutř­kowne a wonkowne ministerstwo.
  • Pólska/ZSSR: Zrěčenje njenadpadnjenja so wujedna.
  • Šwicarska: Na wotbrónjenskej konferency w Genfje da so Němskej nastupajo brónjenje runoprawny status.
  • Wjeršk swětoweje hospodarskeje krizy
1933

Podawki w Serbach

  • 10.4. Łužisko-serbski sokołski zwjazk wuhib­nje so ze samorozpušćenjom zakazej.
  • „Serbske Nowiny“ so na 8 dnjow zakazaja, z nimi dalše nowiny a měsačniki.
  • M. Smolerja wuhnaja ze zastojnstwa.
  • 30.4. Łužiski burski zwjazk so zakaza.
  • Započatk nućenskich přesadźenjow serbskich wučerjow a měšnikow, nachwilne zajeće serbskich narodnych prócowarjow.
  • Serbska ludowa rada so rozwjaza na iniciatiwu dr. Hermana.
  • Towarstwa přećelow Serbow w Praze, War­ša­wje a druhich městach přepodadźa Zwjazkej ludow memorandum ze žadanjom, Serbow wuchować.
  • 27.12. Hłowna zhromadźizna Domowiny ze zaměrom, ju přeorganizować wot třěšneho zwjazka na wjesne skupiny z principom wosobinskeho sobustawstwa, předsyda: młody wučer Pawoł Nedo

Podawki w Němskej

  • Schleicher wotstupi. Hindenburg pomjenuje 30.1. Hitlera za noweho mócnarskeho kanclera.
  • 1.2. Hindenburg podpisa nowe postajenje za rozpušćenje Mócnarskeho sejma.
  • 27.2. W Němskej sejmowni wudyri woheń. Mócnarski minister Hermann Göring da 130 opozicionelnych zajeć.
  • 21.3. W Oranienburgu a Dachawje so prěnje koncentraciske lěhwa zarjaduja.
  • 23.3. Zapósłancy Mócnarskeho sejma hłosuja ze 444 hłosami přećiwo 94 hłosam SPD za zakoń społnomócnjenja. Z tym je wša móc w ruce knježerstwa a zakonje móžeja so bjez přihłosowanja parlamenta wudawać.
  • 31.3. Prěni zakoń wo wusměrjenju krajow na mócnarstwo. Z nim započina so postupny proces wotstronjenja samostatnosće krajow, rozpušćenje parlamentow, dźěłarnistwow a stronow, jenakowusměrjenje wšitkich orga­nizacijow, towarstwow a kulturneho zjawneho žiwjenja.
  • 20.7. Konkordat mjez Vatikanom a Hitlerom so wujedna.
  • 14.10. Němska wustupi ze Zwjazka ludow.

Podawki w Europje

  • Italska: W Romje podpisaja Němska, Franco­ska, Wulka Britaniska a Italska Pakt štyrjoch mocow, w nim wobkruća mj. dr. škitać měr.
  • Čěskosłowakska: Sportowy wučer Konrad Henlein proklamuje załoženje Sudetoněmskeje domizniskeje fronty.
  • Turkowska/Grjekska: W Ankarje podpisa so mjezsobne přećelske zrěčenje.
  • USA/ZSSR: Kježerstwje wujednatej mjezsobne diplomatiske poćahi.
  • Japanska wustupi ze Zwjazka ludow, po tym zo běchu so mjezynarodnje jeje nadpady na Mandźurisku (China) zasudźili.
  • ZSSR přiwozmje so do Zwjazka ludow.
  • Leningradski stronski sekretar Kirow so zamorduje. To słuži jako přičina za wulke „akcije politiskeho wučisćenja“.
1934

Podawki w Serbach

  • 15.7. Na wulkim serbskim zjězdźe Domowiny w Radworju zeńdźe so 5.000 Serbow.

Podawki w Němskej

  • 30.1. Mócnarski sejm wuda Zakoń wo nowonatwarje mócnarstwa. Krajowe parlamenty so rozpušća, krajowe knježerstwa staja so pod knježerstwo mócnarstwa.
  • 3.4. Hitler přiznaje zjawnje, brónjenje w Něm­skej přećiwo wšěm mjezynarodnym postaje­njam přesadźić.
  • 20.7. Hitler powyši SS na samostatnu organi­zaciju.
  • 2.8. Po smjerći Hindenburga přewozmje Hitler tež hamt mócnarskeho prezidenta a mjenuje so „Führer und Reichskanzler“ – wjednik a mócnarski kancler.
  • 13.12. Knježerstwo spyta opoziciju přez wosebity wukaz podusyć.

Podawki w Europje

  • Pólska/Němska: Mjezsobny pakt njenadpad­njenja so podpisa.
  • Balkan: W Athenje podpisaja Juhosłowjanska, Grjekska, Turkowska a Rumunska Balkanski pakt – mjezsobny status quo.
  • Italska/Awstriska/Madźarska zapisaja w „Romskich protokolach“ wuske politiske a hospodarske zhromadne dźěło.
1935

Podawki w Serbach

  • 18.8. Posledni wulki zjězd Serbow we Wojerecach před wójnu

Podawki w Němskej

  • W Posaarskej hłosuje přez 90 % ludnosće za přizamknjenje k Němskej.
  • 15.1. W němskich šulach zawjedźe so winowatostnje wučba wo zdźědźenju a rasowowěda; šulerjo maja wuknyć, zo je rasa najwažniša kajkosć němskeho luda.
  • 26.2. Knježerstwo připowědźi twar wojerskich lětadłow (přećiwo zakazej  Versailleskeho zrěčenja).
  • 16.3. Hitler zawjedźe zaso winowatostnu wojersku słužbu, do 1939 ma wójsko 58.0000 wojakow měć.
  • 26.6. Zakoń wo mócnarskej dźěłowej słužbje (Reichsarbeitsdienstgesetz) za wšitkich mjez 18 a 24 lětami zawjaza k wojerskemu wuku­błanju a ideologiskemu rozwučenju.
  • 15.9. Wudaće Nürnbergskich rasowych zako­njow
  • Bjezdźěłnosć zniži so wo 21 %; 2,1 mio. bjez­dźěłnych.

Podawki w Europje

  • Francoska/Wulka Britaniska žadatej w Lon­don­skim protokolu wo wotbrónjenju a wěsto­sći wot Němskeje, so brónjenja wzdać a so do systema kolektiwneje wěstoty zarjado­wać.
  • Francoska/ZSSR podpisatej zrěčenje wo wzajomnej pomocy, kiž płaći pjeć lět.
  • Italska nadpadnje Abesinsku we wuchodnej Africe. Zwjazk ludow wobzamknje sankcije přećiwo Italskej.
  • Čěskosłowakska: Prezident Tomáš Masaryk wotstupi, naslědnik je Edvard Beneš.
  • USA: Prěni z wjacorych zakonjow neutrality schwaleny. W tutym zakaza so Američanam, w mjezynarodnych rozestajenjach brónje dodawać.
  • 18.6. Němska/Wulka Britaniska: Flotowe zrě­čenje mjez statomaj złama de facto Versaille­ske zrěčenje.
1936

Podawki w Serbach

  • Bjarnat Krawc: spěwny cyklus „Łužisko-serbska bjesada“
  • 16.8. Poslednja schadźowanka studowaceje młodźiny před wójnu w Kopšinje, hraje so ­„Paliwaka“ Jurja Wjele.
  • 25.11. Posledni nazymski koncert w Budyšinje. Nacionalsocialisća běchu tekst spěwa „Swjaty Jurjowy pochod“ (Nawka/Słodeńk) zakazali, tuž bu z druhim tekstom, kiž tón zakaz směšeše, spěwany.
  • Jakub Lorenc-Zalěski: „Kifko“, powědančko

Podawki w Němskej

  • 7.3. Němske wójsko wobsadźi wotmilitarizo­wanu Porynsku, z tym złama Hitler Versailleske a Locarnoske zrěčenje. Wukraj njereaguje.
  • 29.3. Jenička w Němskej dopušćena strona NSDAP dóstanje při wólbach 99 % hłosow.
  • 17.6. Heinrich Himmler, mócnarski wjednik SS, pomjenuje so tež za wjednika němskeje po­licije.
  • 11.7. Mjez Němskej a Awstriskej so přećelske zrěčenje podpisa.
  • 1.8. Hitler wotewri w Berlinje XI. olympiske hry.
  • 26.8. Hitler namołwja němsku industriju a wójsko, w běhu štyrjoch lět na wójnu přiho­towanej być.
  • Přez 13.000 ludźi so w tutym lěće wot Gestapo dla ilegalneho politiskeho skutkowanja zaja, mjez nimi 11.000 komunistow.

Podawki w Europje

  • 17.7. Španiska: Wobydlerska wójna Španiskeje započina so ze zběžkom w garnizonje Špani­skeho Marokka pod fašistiskim generalom Franco (traje do 1939).
  • Francoska: Eksilowe wjednistwo KPD namołwja wšitkich antifašistow k pomocy za španiski lud.
  • Grjekska: Ministerski prezident  I. Metaxas wuwoła diktaturu w kraju.
  • Italska/Němska podpisatej w Berlinje tajne zrěčenje mjezsobneje kooperacije, zakład ­wóski Berlin–Rom.
  • Němska/Japanska wujednatej w Berlinje pakt „Antikomintern“; zawěsćitej sej neutralitu w padźe wójny ze ZSSR.

1937

Podawki w Serbach

  • 18.3. Zakaz Domowiny. Wjednistwo njepodwoli so diktatej, do wustawkow zapisać Serbow jako serbskorěčacych Němcow.
  • Spočatk totalitarneho postupowanja přećiwo Serbam, serbskej rěči a kulturje
  • junij: Domowinje njepřisłušace towarstwa smě­dźa hišće dale skutkować, ale so wob­kedź­buja (Maćica Serbska, Towarstwo swjateju Cyrila a Metoda, Swobodne zjednoćenstwo serb­skich katolskich duchownych, ewangelska Serbska hłowna prědarska konferenca).
  • awgust: „Serbske Nowiny“ a wšitke druhe serbske medije, kiž wuchadźeja w Smolerjec knihićišćerni, so zakazaja.
  • Dalše wuhnaće serbskich wučerjow a zajeće w zjawnosći skutkowacych wosobinow
  • Skupinka studentow załoži w Praze rukopisnu nowinu „Gmejska heja“. Tuta je do 1938 z chro­­­­niku nacistiskeho terora we Łužicy.
  • Załoži so ilegalnje dźěłaca skupina „Pan Michał“.
  • Jurij Chěžka: basniska zběrka „Na puću za druhej domiznu“ – płaći dźensa jako spočatk moderneje serbskeje lyriki.
  • Měrćin Nowak-Njechorński: „Po serbskich pu­ćach“, zběrka reportažow
  • Jakub Lorenc-Zalěski: „Wostašan“, wuměłska bajka

Podawki w Němskej

  • 19.7. Blisko Weimara započina so z twarom koncentraciskeho lěhwa Ettersberg (wot 1939 Buchenwald).
  • 5.11. Hitler připowědźi rozšěrjenje němskeho teritorija přez aneksiju Awstriskeje a Čěskeje.
  • 21.12. Mócnarski wójnski minister von Blomberg wuda tajny wukaz nadpada na Čěsku.

Podawki w Europje

  • Španiska: Nacionalistiske jednotki nadběhuja Madrid. Němske lětadła bombarduja po boku  Franco-jednotkow město Guernica.
  • Italska přistupi paktej „Antikomintern“ mjez Japanskej a Němskej.
  • Japanska: Započatk japanskeje wójny přećiwo Chinje (do l. 1945)
  • ZSSR/China wobzamknjetej pakt njenadpad­njenja.
  • Swětowa hospodarska kriza je přewinjena, hospodarska produkcija docpěje staw lěta 1929, bjezdźěłnosć so zniži.
1938

Podawki w Serbach

  • Časopis Maćicy Serbskeje so zakaza a kniho­w­nja so zapječatuje.
  • Bjarnat Krawc: „Boža mša w serbskich kěrlu­šach“. Z pomocu pólskeje banki „Bank Sło­wjan­ski“ nahrawa w Berlinje zhromadnje ze swojej dźowku dwě tačeli ze serbskimi spěwami.
  • Poslednja wustajeńca M. Nowaka-Njechorń­skeho do kónca wójny w Praze. Skutkowanje Zjednoćenstwa serbskich tworjacych wuměł­cow so zastaji.
  • 10.11. Kristalowa nóc: Tež w Budyšinje pře­sćě­haja so Židźa. Jich modlerska stwa a wobchody so skóncuja.

Podawki w Němskej

  • 4.2. Hitler pomjenuje so na najwyšeho wójskoweho wjednika.
  • 12.3. Němska wobsadźi Awstrisku, wobydler­stwo wójsku hołduje.
  • 13.3. Hitler wuda Zakoń wo zasozjednoćenju Awstriskeje z Němskim mócnarstwom.
  • 26.4. Wuda so zakoń, kotryž nući Židow, swoje wobsydstwo přizjewić.
  • 8.8. Prěnje koncentraciske lěhwo w Awstriskej so twari (Mauthausen).
  • 9.11. Kristalowa nóc; jednotki SA zapala po cyłej Němskej synagogi, rozbija a wurubja židowske twary a zarjady. Wukročuja namóc­nje přećiwo židowskim wobydlerjam. Z tutym pogromom započina so systematiske zani­čo­wanje Židow.

Podawki w Europje

  • 23.9. Čěskosłowakska: Knježerstwo wotpo­kaza ultimatiwne žadanje Němskeje wo wot­stupje Sudetskeho kraja na Němsku a přikaza mobilizaciju.
  • 30.9. Mnichow: Knježerstwa Francoskeje, Wulkeje Britaniskeje a Italskeje přizwola z Mnichowskim zrěčenjom wot Hitlera žadanej aneksiji Sudetskeje přez Němsku.
  • 1.10. Čěskosłowakska: Jednotki Wehrmachty wobsadźa Sudetski kraj.
1939

Podawki w Serbach

  • Do wobsadźenja Čěskeje 15.3. zastajitej towar­stwje Serbowka a Společnosć přatel Lužice swoju dźěławosć. Časopis „Lužickosrbský věstnik“ zańdźe.
  • Druha swětowa wójna

Podawki w Němskej

  • 27.1. Hitler přikaza dalši wutwar wójnskeje floty.
  • 15.3. Němske wójsko zaćehnje do Čěskosło­wakskeje.
  • 23.3. Mjez Rumunskej a Němskej podpisa so hospodarske zrěčenje.
  • 25.3. Zastup do HJ, dotal wólny, je nětko za 10- do 18lětnych obligatoriski.
  • 28.4. Němska wupowědźi němsko-pólske zrě­čenje wo njenadpadnjenju.
  • 22.5. Mjez Italskej a Němskej podpisa so Woclowy pakt, zwjazkarske zrěčenje.
  • 15.6. Němska banka staji so pod direktny do­hlad Hitlera.
  • 1.9. Němska nadpadnje Pólsku, spočatk Druheje swětoweje wójny.
  • 3.9. Wotpowědnje zrěčenjam z Pólskej připo­wědźitej Wulka Britaniska a Francoska Něm­skej wójnu.
  • Wukaz Hitlera wo „smjerći z hnady“ (Gnadentod) zahaji masowe morjenje fyzisce a psychi­sce chorych.
  • 7.10. Himmler pomjenuje so wot Hitlera na mócnarskeho komisara za skrućenje němsko­sće. Himmler ma nadawk, wobsadźene dźěle Pólskeje z Němcami wobsydlić, Židow a Pola­kow wutupić.
  • 16.11. Polacy so w Němskej jako nućene dźě­ło­we mocy zasadźa, 210 000 zajatych wojakow so w ratarstwje zasadźi.


Podawki w Europje

  • 15.3. Čěskosłowakska: Prezident Emil Hácha přizwoli na masiwny ćišć Hitlera wobsadźenju Čěskeje. Wutwori so protektorat Čechi a Morawa. Słowakska stanje so dźeń na to z „wazalo­wym statom“ němskeho nacistiskeho režima.
  • 28.3. Španiska: Wobydlerska wójna so z po­ražku republikanow a dobyćom fašistiskeje diktatury pod generalom Franco zakónči.
  • 31.3. Wulka Britaniska/Pólska: Wulka Britani­ska přilubi Pólskej pomoc w padźe němskeho nadpada.
  • Italska wobsadźi teritorije Albanskeje.
  • 14.4. USA/Němska: Prezident Roosevelt žada w lisće na Hitlera, 31 posłownje mjenowanych statow njenadpadnyć.
  • 19.5. Francoska/Pólska: Wujedna so zrěčenje, kiž wobkrući podpěru Francoskeje w padźe němskeho nadpada na Pólsku.
  • 23. 8. ZSSR/Němska: W Moskwje podpisa so pakt mjezsobneho njenadpadnjenja. W tajnym přidatnym protokolu rozdźělitej sej Pólsku mjez sobu.
  • 1.9. Spočatk druheje swětoweje wójny
  • 17.9. ZSSR/Pólska: Sowjetske jednotki wob­sadźa wuchodne teritorije Pólskeje.
  • 30.11. ZSSR/Finska: Sowjetske lětadła nad­bě­huja Helsinki, započatk Sowjetsko-finskeje wójny.
  • 14.12. Genf: Rada Zwjazka ludow wuzamknje ZSSR dla nadpada na Finsku ze zwjazka.
  • USA wobeńdu politiku neutrality a dodawaja brónje do Francoskeje a Wulkeje Britaniskeje („Cash-and-Carry“-klawsla, dodatny zakoń; wuměnjenje: hnydomne płaćenje wójnskeho materiala a transport tutoho přez njeameriske łódźe).
  • Francoska/Turkowska dorěčitej sej mjezsobnu pomoc w padźe wójny.
  • USA/Japanska: USA wupowědźi hospodarske zrěčenja z Japanskej dla nadpada na Chinu.


1940

Podawki w Serbach

  • 5.5. H. Himmler: „Einige Gedanken zur Behandlung der Fremdvölkischen im Osten“; w tutym spisu woznamjeni Himmler tež Serbow jako mjenjehódnu ludnosć, kiž ma so do Generalneho guwernementa přesydlić a jako „führerloses Arbeitsvolk“ k dispoziciji stać.
  • 1.12. Wjetšina duchownych so ze Serbow wupokaza. Wučerjo, kiž so stronje NSDAP njepodwola, so přesadźa. Serbšćina so doskónčnje w šulach a cyrkwjach zakaza.
  • Pawoł Nedo, Měrćin Nowak-Njechorński, Alwin Krawčik so zajmu a na 15 lět chłostarnje zasudźa.

Podawki w Němskej

  • 12.2. Židźa z Němskeje deportěruja so do Generalneho guwernementa.
  • 9.4. Němska nadpadnje neutralne kraje Dan­sku a Norwegsku.
  • 10.5. We wobłuku zapadneje ofensiwy nadpadnje Němska neutralne kraje Luxemburgsku a Belgisku.
  • 14.6. Prěni zajeći w kaceće Auschwitz.
  • Jednotki Wehrmachty zaćahnu do Parisa.
  • 15.11. Druhe židowske geto so we Waršawje wutwori.
  • 15.5. Wukaz, kiž dowoli medicinske pospyty na jatych

Podawki w Europje

  • 11.2. ZSSR/Němska: Hospodarske zrěčenje mjez krajomaj zawěsći Němskej wolij, metale a žito.
  • 4.2. Juhosłowjanska: Juhosłowjanska, Rumun­ska, Grjekska a Turkowska wobnowja Balkan­ske zrěčenje z lěta 1934.
  • 12.3. Finska/ZSSR: Podpisa so měrowe zrěčenje, wójna so zakónči.
  • 10.6. Italska: Z nadpadom na Francosku zastupi Italska po boku Němskeje do wójny.
  • 14.6. Francoska: Němske jednotki zaćahnu do Parisa.
  • 15.6. Baltikum: Sowjetske wójska wobsadźa Litawsku, Estisku, Letisku.
  • 13.8. Francoska: Přiměr w Compiègne. Franco­ska dźěli so do dweju dźělow, němske wójsko wobsadźi sewjer.
  • Wulka Britaniska: Němske lětadła nadpadnu Wulku Britanisku, w nowembrje zniča město Coventry.
  • 27.9. Japanska/Němska/Italska wobzamknu pakt třoch mócnarstwow (Drei­mächtepakt), tež wóska Berlin–Rom–Tokio ­mjenowany.
  • 20.11. Madźarska přizamknje so paktej třoch mócnarstwow, sćěhujetej Rumunska a Bołhar­ska.
1941

Podawki w Serbach

  • Gestapo zawleče wjacorych katolskich du­chow­nych do Dachawa (dr. Bena Šołtu, Jana Cyža, Alojsa Andrickeho).
  • Dalše wosobiny so zajmu, mjez druhim dr. Jan Cyž, Pawoł Cyž, Jurij Cyž, dr. Marja Grólmusec, kantor Jan Lipič, Jan Meškank, Jurij Měrćink.
  • Wobsydstwo serbskich towarstwow so sćaza, tež wobsydstwo Serbskeho muzeja, Maćičneje knihownje a archiwa.

Podawki w Němskej

  • 19.1. Hitler a Mussolini wobzamknjetaj wójnu w srjedźomórskim rumje zhromadnje po swój­skich zajimach wjesć.
  • 6.4. Z nadpadom na Juhosłowjansku a Grjek­sku ćehnje Hitlerowe wójsko na Balkan.
  • 18.6. Němska a Turkowska podpisatej přećel­ske zrěčenje.
  • 31.7. Reinhard Heydrich, nawoda SS a policije, dóstanje nadawk, přihotować „kónčne rozrisanje prašenja Židow w Europje“.
  • 3.9. Prěnje morjenja z cyklonom B w Ausch­witzu
  • 19.9. Wukaz, zo maja wšitcy Židźa w Němskej žołtu hwězdu nosyć
  • 5.12. Poražka němskeho wójska před Moskwu
  • 11.12. Němska připowědźi USA wójnu.

Podawki w Europje

  • 10.4. Chorwatska: Po tym zo su němske a ital­ske jednotki Zagreb wobsadźili, wuwoła so njewotwisny stat Chorwatska. Ante Pavelić, nawoda Ustaša (nacionalistisko-teroristiski tajny zwjazk), přewozmje statne wjednistwo.
  • 22.6. ZSSR/Němska: Bjez připowědźenja nadpadnje Němska ZSSR.
  • 3.7. wuwoła Stalin „Wulku wótčinsku wójnu“.
  • 30.7. USA/ZSSR: USA přilubja Sowjetskemu zwjazkej brónje.
  • 14.8. Wulka Britaniska/USA: W Atlantikskej charće dojednataj so britiski premierminister Winston Churchill a ameriski prezident Franklin D. Roosevelt na jednotne principy politiki za po­wójnski čas.
  • 25.8. Iran: Britiske a sowjetske jednotki wobsadźa Iran k zawěsćenju wolijowych žórłow.
  • 24.9. Wulka Britaniska: Na druhej konferency zwjazkarskich mocow wobdźěli so prěni raz ZSSR.
  • USA/Japanska: Po japanskim nadpadźe na flotowe zepěranišćo USA zastupja Zjednoćene staty do wójny, připowědźa Japanskej wójnu.
1942

Podawki w Serbach

Podawki w Němskej

  • 20.1. Na tajnej konferency we Wannsee rozłoži Heydrich plan wo „kónčnym rozrisanju praše­nja Židow“.
  • 28.3. Prěnje bombardowanje němskich mě­stow přez Wulku Britanisku – Lübeck
  • 27.5. Atentat na Heydricha w Praze, na to so Lidice zniča.
  • 12.6. Himmler schwali plan wo germanizaciji wuchodneje Europy z deportaciju 30 mio. ludźi do Sibirskeje.
  • 22.7. Spočatk zaničowanja Židow Waršaw­ske­ho geta

Podawki w Europje

  • 1.1. W deklaraciji Zjednoćenych narodow při­zamknu so Atlantikskej charće wšitke kraje, kiž přećiwo wóskowym mocam wojuja.
  • 11.11. Francoska/Němska: Němske wójsko zaćahnje do dotal njewobsadźeneje južneje Francoskeje.
  • 22.11. ZSSR/Němska: Wobkruženje 6. armeje w Stalin­gradźe
  • USA/Japanska: Wróćica w Pacifikskej wójnje, Japanska je w defensiwje.
  • 23.10. Sewjerna Afrika: Wulkoofensiwa Wul­keje Britaniskeje přećiwo němskim a italskim jednotkam w egyptowskim Al Alamein.
1943

Podawki w Serbach

  • 3.2. Kapłan Alojs Andricki zahinje w kaceće Dachau.
  • 1943/44 Bjarnat Krawc skomponuje swětny oratorij „Wójna a měr“ na tekst Michała Nawki.

Podawki w Němskej

  • 13.1. Hitler přikaza totalnu mobilizaciju.
  • 13.1. a 21. 3. Atentataj na Hitlera so njepora­dźitej.
  • 18.2. Minister za propagandu Goebbels připo­wědźi „totalnu wójnu“.
  • februar: Lětakowa akcija Hansa a Sophieje Scholl. Wonaj so zajataj a wotprawitaj.
  • 29.3. Himmler přikaza deportěrowanje nižo­zem­skich Sinti do Auschwitza.
  • 5.7. Poslednja němska wulkoofensiwa na wuchodnej fronće skónči so z wulkimi stratami.
  • 13.8. Aliěrowani bombarduja Wien.

Podawki w Europje

  • 31.1. ZSSR/Němska: 6. armeja pod generalom Paulusom kapituluje w Stalingradźe.
  • 25.7. Italska: Zajeće Mussolinija
  • 3.9. Zwjazkarske mocy přistawja w južnej Ital­skej a předobudu so do sewjera.
  • 8.9. Kapitulacija Italskeje so wozjewi.
  • 13.10. Po změnje w knježerstwje připowědźi Italska Němskej wójnu.
  • Tuneziska: Kapitulacija poslednich na afriskej zemi stejacych němsko-italskich jednotkow
  • Juhosłowjanska: Antifašistiska rada wuswo­bodźenja luda wutwori pod wjednistwom J. B. Tita narodny komitej.
  • 28.11. Iran: Na konferency w Teheranje zetkaja so prěni raz Stalin, Churchill a Roosevelt. W kónčnym komunikeju zwuraznja wolu, wójnu zakónčić. 
  • 24.12. ZSSR: Wulkoofensiwa mjez Kijewom a Žitoměrom so započina.
1944

Podawki w Serbach

  • 6.8. Dr. Marja Grólmusec zahinje w Ravensbrücku.

Podawki w Němskej

  • 12.6. Němske rakety V1 so prěni raz zasadźa přećiwo Wulkej Britaniskej.
  • 15.7. General Rommel žada sej wot Hitlera za­kónčenje wójny.
  • 20.7. Atentat połkownika Clausa v. Stauffenberga na Hitlera zwrěšći.
  • 1.8. Waršawski zběžk
  • 25.9. Wšitcy mužojo mjez 16 a 60 lětami zwo­łaja so do Volkssturma.
  • 16.12. Hitler zwrěšći na zapadnej fronće.
  • 18.12. W Sowjetskim zwjazku załoženy Narodny komitej „Freies Deutschland“ (NKFD) apeluje na němsku ludnosć, so přećiwo NSDAP pozběhnyć a wójnu zakónčić.

Podawki w Europje

  • 28.1. ZSSR: Po 900 dnjach přełama Čerwjena armeja woblěhowanje Leningrada.
  • 4.6. Italska: Zwjazkarske jednotki zaćahnu do Roma.
  • 6.6. D-Day: Přistawjenje zwjazkarskich mo­cow ze 150.000 wojakami w Normandiji. Z tym wu­twori so druha fronta antihitlerskeje koali­cije.
  • 22.6. Běłoruska/Němska: Wulka ofensiwa Čerwjeneje armeje wjedźe k poražce dźěla němskeho wójska Heeresgruppe Mitte.
  • 25.8. Rumunska: Rumunska přizjewi po změ­nje knježerstwa Němskej wójnu, Bołharska sćěhuje.
  • 26.8. Francoska: Dźeń po wuswobodźenju Pa­risa zaćehnje general Charles de Gaulle do města a přewozmje knježerstwo.
  • 19.9. ZSSR: Sowjetsko-finski přiměr
  • 17.12. USA: W pusćinje stata Utah započinaja so zwučowanske lěty z atomowymi raketami.
  • 28.12. Madźarska: Prowizoriske knježerstwo připowědźi Němskej wójnu.

1945

Podawki w Serbach

  • Wojowanja ruskich a pólskich wójskow we Łužicy.
  • 30 % do 50 % wšěch bydlenskich domow a zjawnych twarow so zniči abo so wobškodźi. Wulka nuza wosebje w městach 
  • 22.4. Serbski dom so zniči.
  • 9.5. Łužiskoserbski narodny wuběrk (ŁSNW) so w Praze załoži. Na čole steji farar Jan Cyž – wuswobodźeny z kaceta w Dachauwje bě so nawróćił. ŁSNW wusměri so wot wšeho spočatka na wonkownopolitisku dźěławosć.
  • 10.5. Znowazałoženje Domowiny w Chrósći­cach. Jako nachwilny předsyda wuzwoli so dr. Jan Cyž, za naměstnika Jan Meškank, za sekretara Pawoł Krječmar. Po swojim nawróće do Łužicy, w juniju, přewozmje Pawoł Nedo zaso funkciju předsydy.
  • 25.5. Přez sowjetsku komandaturu zasadźitaj so dr. Jan Cyž jako krajny rada a Pawoł Nedo jako šulski rada Budyskeho wokrjesa.
  • Serbscy duchowni so do Łužicy nawróća.
  • 1.6. Memorandum ŁSNW na dr. E. Beneša a J. W. Stalina ze žadanjom, Łužicu jako samostatny cyłk přizamknyć Čěskosłowakskej. 
  • awgust: Předsydstwo Domowiny schwali program k wozrodźenju narodneho kulturneho a duchowneho žiwjenja.
  • Zasydlenje němskich ćěkancow z Wuchod­neje Pruskeje, Šleskeje abo Sudetskeje we Łužicy.
  • 3.8. Domowina žada sebi w pismje na krajne zarjadnistwo Sakskeje runoprawne kubłanje za serbske dźěći.
  • 12.8. Zhromadny koncert „Meje“, Budyskich spěwarjow a chóra sowjetskeje armeje w Budyskim měšćanskim dźiwadle na Žitnych wikach.
  • 1.9. Na požadanje prezidenta krajneho zarjadnistwa Sakskeje, R. Friedrichsa, předpołoži Domowina program „Za rjadowanje najwažnišich žiwjenskich prašenjow serbskeho luda“. W nim pokaza na trěbnosć woleneho serbskeho wuběrka ze samsnymi prawami při rjadowanju natwara kulturneho, hospodarskeho a socialneho žiwjenja, kaž ma je prowincionalne zastupnistwo.
  • 17.9. Serbski narodny wuběrk a Domowinske předsydstwo stworitej jako cyłk zhromadneho dźěła Łužisko-serbsku narodnu radu. Za předsydu wuzwoli so farar Jan Cyž, dr. Jurij Cyž sekretar, městopředsydźe krajny rada dr. Jan Cyž a předsyda Domowiny P. Nedo. Rada orientuje na załoženje Łužiskeho stata resp. na samostatnu Łužicu na zakładźe zjednoćenja Hornjeje a Delnjeje Łužicy do administratiwneho cyłka.
  • 3.10. Po jednanjach ŁSNW z knježerstwom ČSR započnu serbscy studenća zaso w Praze studować a załoža znowa swoje towarstwo Serbowka.
  • 1.12. Jan Krawc powoła so za načolnika kulturneho wotrjada Domowiny. Z talentowanych hrajerjow wjesnych dźiwadłowych skupin na­twari spočatk 1946 Centralnu dźiwadłowu skupinu Domowiny. Z njej předstaji Jurja Wjelowu hru „Naš statok“ a Aleksandra N. Afinogenowu „Mašenku“.
  • 2.12. Prěnje dźiwadłowe skupiny so wožiwjeja (Chrósćicy z Jurja Wjelowej hru „Knjez a robo­ćan“, Šunow z Františeka Šamberkowej hru „Błazenc w prěnim poschodźe“). Dalše sćě­huja po cyłej Hornjej Łužicy. 
  • W Českej Lípje załoži so na iniciatiwu ŁSNW, Domowiny a Praskeje Ústředni matice škol­skeje při čěskim statnym gymnaziju serbski wotdźěl „Připrawnišćo łužiskoserbskeho ­realneho gymnazija“, wot 1.1.1947 we Varnsdorfje.


Podawki w Němskej

  • 27.1. Sowjetska armeja wuswobodźi Auschwitz.
  • 13./14.2. Drježdźany so přez anglo-ameriske bombowcy zniča.
  • 12.3. Anne Frank so w kaceće Bergen Belsen zamorduje.
  • 17.4. Z kapitulaciju 325.000 wojakow w Poruhr­skej započina so rozpušćenje zapadneje fronty.
  • 25.4. Ameriske a sowjetske wójska zetkaja so pola Torgauwa.
  • 28.4. Dachau so přez ameriske jednotki wuswobodźi.
  • 30.4. Hitler skónči swoje žiwjenje ze samomor­darstwom, dźeń na to Goebbels ze swójbu.
  • 7.5. Němska delegacija podpisa w Reimsu bjez­wuměnitu kapitulaciju.
  • 8.5. Němska kapituluje.
  • 9.5. W Berlinje podpisa so tohorunja kapitulacija ze Sowjetskim zwjazkom; z tym zakónči so Druha swětowa wójna.
  • 23.5. Himmler wozmje sej žiwjenje, Dönitz a jeho knježerstwo so wot britiskich jednotkow w Flensburgu zajmu.
  • 1.6. W Berlinje a po cyłej Němskej rumuja žony z jednorymi srědkami rozpadanki.
  • 5.6. Dobyćerske mocy přewozmu z Berlinskej deklaraciju knjejstwo a wutworja zwjazkarsku kontrolnu radu. Němska so do štyrjoch wobsadniskich pasmow rozdźěli.
  • 15.6. Znowakonstituowanje SPD w Berlinje
  • 11.7. Zwjazkarska wojerska komandatura přewozmje zarjadnistwo Wulkoberlina.
  • 17.7.–2. 8. Potsdamska konferenca, dobyćer­ske mocy wothłosuja swoju politiku w Něm­skej. Mjez druhim rjaduje so tež přesydlenje Něm­cow z kónčin za nowej wuchodnej hranicu.
  • 3.–11.9. Prowincialne a krajowe zarjadnistwa Sowjetskeho wobsadniskeho pasma wudadźa postajenja k zemskej reformje.
  • 1.10. W Sakskej započina so zaso šulska wuč­ba.
  • 29.10. Wobzamknjenje krajneho zarjadnistwa Sakskeje wo wuswojenju w Sakskej ležacych zawodow Flickoweho koncerna
  • 20.11. W Nürnbergu započina so před Mjezynarodnym wojerskim sudnistwom k přesćě­ha­nju a chłostanju hłownych wójnskich złóstni­kow proces přećiwo 21 nawjedowacym nacionalsocialistam.
  • 14.12. W Bad Godesbergu konstituuje so CDU.

Podawki w Europje

  • 1.1. Pólska: Prowizoriske knježerstwo započina w Lublinje dźěłać.
  • 12.1. Južnje Waršawy započina so zymska ofensiwa Čerwjeneje armeje.
  • 4.–11.2. ZSSR: Konferenca „wulkeje trójki“ w Jalće. Wobzamknje so rozdźělenje Němskeje do wobsadniskich pasmow, hranicy k Pólskej, kontrola a reparacije poraženeje Němskeje.
  • 5.3. Juhosłowjanska: W nadawku krala Pětra II. wutwori Tito nowe knježerstwo.
  • 4.4. Čěskosłowakska: Konstituowanje knježer­stwa Nacionalneje fronty Čechow a Słowakow w Košicach
  • 27.4. Italska: Partizanojo zajmu Mussolinija a jeho wotprawja.
  • 5.–9.5. Čěskosłowakska: Praski zběžk přećiwo wobsadniskim wójskam
  • 7.5. Francoska: W Reimsu podpisaja zastupje­rjo Němskeje bjezwuměnitu kapitulaciju.
  • 30.5. Započina so wusydlenje Němcow ze Sudetskeje.
  • 26.6. USA: 51 statow podpisa w San Franciscu UN-chartu k škitej swětoweho měra. Organi­zacija je naslědnica Zwjazka ludow z lěta 1920.
  • 6.8. Japanska/USA: Na přikaz Trumana wotćisnje­nje prěnjeje atomoweje bomby na Hirošimu, dźeń na to na Nagasaki
  • 2.9. Druha swětowa wójna zakónči so tež we wuchodnej Aziji.
  • 25.10. China: Japanska wróći Chinje Taiwan.
  • W Chinje wudyri wobydlerska wójna mjez komunistami pod Mao Zedongom a Kuomintang (narodna strona) pod Chiang Kai-shekom.
  • Juhosłowjanska: 29.11. Wotstronjenje monarchije a wutworjenje federatiwneje ludoweje republiki

1946

Podawki w Serbach

  • Njepřezjednosć mjez Domowinu a Narodnej radu w prašenjach socialnoekonomiskeho přetworjenja w Sowjetskim wobsadniskim pasmje a w prašenju nastawacych organow mocy wjedu do polarizacije serbskeho powójnskeho hibanja.
  • 6.1. W Radworju wutwori so Serbski wučerski wustaw. Po wosomtydźenskim wukubłanju wopušća jón 170 serbskich a 112 němskich nowowučerjow.
  • 1.2. Zhromadźizna Serbow w Budyšinje žada serbsku wučbu w šulach, wukubłanje serb­skich wučerjow, serbske nowiny a literaturu.
  • 23.4. Prěnja powójnska schadźowanka serb­skeje studowaceje młodźiny w Radworju. Tu so zhromadne dźěło Serbskeje młodźiny (SM) ze Swobodnej němskej młodźinu (SNM) wotpokaza.
  • Jurij Brězan a Jan Šołta načolnikaj SM. SM organizuje młodźinske brigadowanje, kiž je zdobom zakład wuwića čiłeho kulturneho žiwjenja.
  • 9.8. Na schadźowanju wučerjow, katolskich duchownych a kulturnikow w Chrósćicach podpěra so Domowina w swojej wólbnej namołwje, wolić kandidatnu lisćinu SED.
  • 10.–12.8. Prěnja hłowna schadźowanka serb­skeje studowaceje młodźiny w Rakecach
  • 17.–27.9. Jednanja Domowiny z SED w hor­njołužiskim wobwodźe wo zhromadnym postupowanju tež při wólbach do wokrjesnych sejmikow a Sakskeho krajneho sejma. Zakład jednanjow su žadanja Domowiny wo podpěru swobodneho wuwića Serbow a připóznaće Domowiny jako zastupnicu serbskeho luda.
  • 29.9. 1. powójnski zjězd Serbow w Radworju
  • 30.11. Prěnja hłowna zhromadźizna Domowiny po wójnje w Budyšinje, předsyda Pawoł Nedo. Korla Janak, předsyda łužiskeho wobwodneho předsydstwa SED, so do wuběrka wuzwoli.

Podawki w Němskej

  • 1.1. W Sakskej zahaja so krótkodobne kursy k wukubłanju  nowowučerjow.
  • 22.4. W Sowjetskim wobsadniskim pasmje zjednoćitej so SPD a KPD do SED.
  • 7.3. Załoženje Swobodneje němskeje młodźiny (SNM)
  • 31.5. W Sakskej wuńdźe Zakoń wo demokratizaciji němskeje šule.
  • 30.6. Ludowy rozsud w Sakskej wo wuswoje­nju bjez zarunanja wulkokublerjow, nacistiskich aktiwistow a wójnskich złóstnikow (77,6 % přihłosowanja) a wo přepodaću jich zawodow do ludoweho swójstwa
  • 5.8. Ludowy rozsud w Braniborskej
  • 1.10. Nürnbergski prozes přećiwo hłownym wójnskim złóstnikam so zakónči z 12 smjertnymi wusudami, 7 chłostanjemi z kłódu a třomi wuwinowanjemi.
  • 20.10. W Sakskej přewjedu so prěnje wólby do krajneho sejma. We wuslědku wutwori so 11.12. knježerstwo. Ministerski prezident je dr. Rudolf Friedrichs (SED).
  • 14.11. Stronske wjednistwo SED wozjewi naćisk wustawy za němsku demokratisku republiku.

Podawki w Europje

  • Pólska: Zestatnjenje wšitkich zawodow, w kotrychž dźěła wjace hač 50 dźěłaćerjow
  • 10.1. Wulka Britaniska W Londonje započina so Prěnja hłowna zhromadźizna UN. 51 krajow je zastupjenych.
  • 11.1. Albanska: Proklamowanje ludoweje republiki
  • 30.1. Rada bjezstrašnosće UN zaběra so ­z pra­šenjom wotćaha sowjetskich jednotkow ze se­wjerneho Irana ze zaměrom, Iransku krizu zakónčić. Kriza je spočatk „zymneje wójny“.
  • 1.2. Madźarska: Proklamowanje republiki
  • 25.4. Francoska: Na konferency wonkownych ministrow wotpokaza W. Molotow za ZSSR wotewrjenje wuchodneje Europy.
  • 2.6. ČSR: Wutworjenje noweho knježerstwa Narodneje fronty pod K. Gottwaldom
  • 18.6. Italska: Proklamowanje republiki po ludowym wothłosowanju wo statnej formje
  • 15.9. Bołharska: Parlament proklamuje ludowu republiku.
  • 3.10.–10.11. Francoska: Ludowe wothło­so­wa­nje schwali naćisk demokratiskeje wustawy. IV. republika so proklamuje (do 1958).

1947

Podawki w Serbach

  • 27.2. Jednanja mjez Domowinu a krajnym před­sydstwom SED w Drježdźanach wo zakonskim rjadowanju prawow serbskeje ludnosće. Žadanje wo statnoprawnisku runoprawosć Serbow so ani we wustawowym naćisku SED ani w naćiskach krajnych sejmow njewob­kedźbuje.
  • 6.3. Budyski měšćanski sejm přepoda ležownosć Maćicy Serbskej za nowy Serbski dom.
  • měrc: Memorandumaj Domowiny a Narodneho wuběrka na konferencu štyrjoch ministrow wonkownych naležnosćow w Moskwje. W memorandumje Domowiny zwurazni so přesła­pjenje wo dotalnym postupowanju krajnych zarjadnistwow a wjednistwa SED Serbam napřećo. Předpołoža so w šěsć dypkach namjety k rozrisanju prašenjow statnu runoprawosć serbskeho luda nastupajo. 
  • 8.3. Domowina žada znowa oficialnu dowol­nosć skutkowanja w Delnjej Łužicy a wuku­bła­nje wučerjow za Delnju Łužicu.
  • 14.4. W domje Serbskeje młodźiny w Chrósće zahaji so prěni kubłanski kurs.
  • 6.6. Załoženje noweho serbskeho ćišćerskeho předewzaća – drustwo Domowiny
  • 6.7. Prěnje čisło „Noweje doby“ wuńdźe.
  • 24.8. Zakładny kamjeń za nowy Serbski dom so połoži při składnosći 100. róčnicy załoženja Maćicy Serbskeje. Na swjatočnym zarjadowa­nju spěwaja zjednoćene hornjoserbske chóry oratorij „Nalěćo“ w orchestralnym wobdźě­łanju Jurja Winarja a Jana Rawpa.
  • 8.9. Załoženje prěnjeje serbskeje wyšeje šule w Budyšinje
  • 21.11. Wuradźowanje Domowinskeho wjedni­stwa z předsydomaj strony SED Wilhelmom Pieckom a Ottom Grotewohlom wo serbskim narodnym prašenju.
  • Doskónčne dźělenje Domowinskeho předsyd­stwa wot ŁSNW.

Podawki w Němskej

  • 1.1. Zhromadna hospodarska rada Jendźel­skeho a US-ameriskeho wobsadniskeho pasma so wutwori. Pasmje so do bicony zjedno­ćitej (Francoske pasmo přistupi 1949).
  • 6.2. a 28.2. Krajne sejmy Braniborskeje a Sak­skeje schwala naćiski krajnych wustawow.
  • 6./7.6. Konferenca wšitkich němskich ministerskich prezidentow w Mnichowje. Žadanje srjedźoněmskich krajow za wobjednanjom zasadnych prašenjow cyłoněmskeho natwara na konferency so njepřiwza.
  • 14.6. Wutworjenje Němskeje hospodarskeje komisije (DWK) za Sowjetske wobsadniske pasmo
  • 20.–24. 9. II. stronski zjězd SED, najwažniši nadawk widźi we wutworjenju jednotneje Něm­skeje.
  • 6./7.12. Berlin: 1. němski ludowy kongres za jednotu a měr

Podawki w Europje

  • 19.1. Pólska: Bolesław Bierut wuzwoli so za prezidenta republiki.
  • 10.2. Paris: Dobyćerske mocy 2. swětoweje wójny podpisaja měrowe zrěčenja z Rumun­skej, Bołharskej, Madźarskej, Finskej a Italskej.
  • 4.3. Wulka Britaniska/Francoska: Krajej podpisatej zrěčenje mjezsobneje podpěry.10.3.–24.4. Moskwa: Konferenca wonkownych ministrow ZSSR, USA, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje. W srjedźišću steji prašenje Němskeje. Konferenca skónči so bjez dojed­nanja.
  • 12.3. USA: Proklamowanje Trumanoweje doktriny
  • 5.6. Marshallowy plan zmóžni hospodarski znowanatwar Europy.
  • 6.7. Španiska: Z pozdatnym ludowym rozsudom da so general Franco jako prezident na čas žiwjenja wopodstatnić. F. Franco zawjedźe znowa monarchiju.
  • 29.11. USA: Hłowna zhromadźizna UNO w New Yorku wobzamknje dźělenje Palestiny do ži­dowskeho a do arabskeho stata.
  • 25.11.–15.12. London: Konferenca wonkow­nych ministrow ZSSR, USA, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje wo prašenju Němskeje wjedźe k łamkej mjez USA a ZSSR. Konferenca so bjez dojednanja přetorhnje.
  • 22.12. Italska: Schwalenje wustawy přez konstituowacu Narodnu zhromadźiznu
  • 30.12. Rumunska: Proklamowanje ludoweje republiki
1948

Podawki w Serbach

  • 16.2. Zahajenje brigadowanja na twarnišću Serbskeho doma
  • 23.3. Sakski krajny sejm schwali Serbski za­koń.
  • 3.5. W Budyšinje wutwori so Serbski zarjad za ludowe kubłanje.
  • 11.9. Koło serbskich tworjacych wuměłcow so załoži.
  • 13.10. Serbske ludowe dźiwadło so załoži, prě­nje serbske profesionalne dźiwadło. Jeho prě­ni intendant je Jan Krawc. 
  • 14.10. Drježdźanski sćelak započina z połho­dźinskim serbskorěčnym wusyłanjom kóždu druhu njedźelu.
  • 1.12. Wotewrjenje serbskeje knihownje w Bu­dyšinje
  • december: Serbska młodźina (SM) přistupi Swobodnej němskej młodźinje (SNM).

Podawki w Němskej

  • 3.1. Zawjedźenje francoskeje měny w Posaar­skej
  • 25.2. Załoženje Maxa-Planckoweho towarstwa k spěchowanju wědomosćow. Towarstwo je naslědnik kejžora Wilhelmoweho towarstwa z lěta 1911.
  • 1.3. Załoženje Banki němskich krajow, pozdźi­šeje Němskeje zwjazkoweje banki w Frankfurće n. Mohanom
  • 2.3. Ludwig Erhard woli so za direktora Hospodarskeho zarjadnistwa bicony.
  • 9.3. Němska hospodarska komisija přewozmje centralny nawod hospodarstwa w Sowjetskim wobsadniskim pasmje (do 1949).
  • 20.3. Kontrolna rada aliěrowanych so rozeńdźe, po tym zo so postupnje wšelakore zajimy mjez zapadnymi mocami a Sowjetskim zwjazkom jewja, kaž so wone tež na Londonskej konferency pokazaja. Z tym skónči so zhromadne rjadowanje Němskeje.
  • 23.4. Zjednoćenstwo ludowych zawodow (VVB) załoži so w SWP.
  • 29.4. Demokratiska burska strona Němskeje załoži so w SWP.
  • 25.5. Nacionaldemokratiska strona Němskeje załoži so w SWP.
  • 20.6. Měnowa reforma, zawjedźenje němskeje hriwny (DM) w ZWP
  • 23.6. Měnowa reforma w SWP
  • 24.6. Z wukazom SMAD, wobchad mjez Zapadnym Berlinom a zapadnymaj wobsadniskimaj pasmomaj přetorhnyć, započina so Berlinska blokada.
  • 26.6. Zapadny Berlin zastara so z pomocu lětadłow („powětrowy móst“).
  • 3.7. Sowjetska wojerska administracija (SMAD) wutwori jednotki wobrónjeneje ludoweje policije w SWP.
  • 1.8. Prěnje čisło nowiny „Stern“ wuńdźe w Han­noverje.
  • 28.8. Znowawotewrjenje Narodneho dźiwadła we Weimarje
  • 1.9. W Bonnje schadźuje so Parlamentariska rada. Pod nawodom Konrada Adenauera ma nadawk, Zakładny zakoń za přichodnu zwjazkowu republiku diskutować a wobzamk­nyć.
  • 13.10. Spočatk aktiwistiskeho hibanja w SWP
  • 22.10. Bertolt Brecht a Helene Weigel nawró­ći­taj so z US-ameriskeho eksila do Wuchodneho Berlina.
  • 3.11. Wikowanska organizacija HO wotewri so jako statne předewzaće w SWP.
  • 26.11. W SWP přirjaduja so zawodne rady ­zawodnym dźěłarniskim wjednistwam (BGL).
  • 30.11. W Sowjetskim sektoru Berlina wutwori so samostatny magistrat, kiž woli Friedricha Eberta (SED) za wyšeho měšćanostu. Z tym je město administratiwnje dźělene.
  • 11.12. Liberalne strony ZWP zwjazaja so do FDP, předsyda strony je Theodor Heuss.
  • 13.12. Organizacija Młodych pioněrow załoži so we Wuchodnym Berlinje.

Podawki w Europje

  • 20.1. Pólska: Přesydlenje pólskeje ludnosće z wuchodnych kónčin kraja (po wójnje ZSSR słušacy teritorij) do něhdy němskich wjeskow Delnjeje Šleskeje je zakónčene.
  • Čěskosłowakska: Komunistiska strona pře­wozmje w februarje móc w kraju. Prezident Edvard Beneš a jeho ministrojo nuzuja so k wotstupej.
  • 21.3. ČSR: Zakoń wo zemskej reformje, ležownosće nad 50 ha so zestatnjeja. Zestatnjenje zawodow z wjace hač 50 dźěławymi.
  • 14.6. ČSR: Za statneho prezidenta woli so Klement Gottwald, kiž natwari diktaturu po při­kładźe ZSSR. 
  • 17.3. Belgiska: Beneluxske staty, Francoska a Wulka Britaniska wutworja kooperaciski ­a zakitowanski pakt.
  • 11.6. Rumunska: Zakoń wo zestatnjenju industrijnych, hórniskich, bankowych, zawěsćenskich a transportnych předewzaćow.
  • 23./24.6. Waršawa: Jako reakciju na Londonsku konferencu (1947) schadźuje so we War­ša­wje Konferenca wosom mocow (ZSSR, Alban­ska, Bołharska, Juhosłowjanska, Pólska, Rumunska, ČSR a Madźarska). Konferenca kritizuje pospyty zapadnych mocow „pačenja Němskeje“, wohroženje „Měroweje hranicy Wódra-Nysa“, a žada dodźerženje Podstupim­skeho zrěčenja nastupajo wutworjenje cyłoněmskeho knježerstwa a wotzamknjenje měroweho zrěčenja.
  • 26.6. Juhosłowjanska/ZSSR: Komunistiske wjednistwo pod Josepom B. Titom wotpači so wot politiki ZSSR a dźe samostatny puć.
  • 10.12. Francoska: W Parisu schwali hłowna zhromadźizna UN „Powšitkownu deklaraciju čłowjeskich prawow“.
1949

Podawki w Serbach

  • 10.1. Serbska ludowa uniwersita w Radworju so załoži za rěčne dalekubłanje dorostłych.
  • 20.1. Braniborske knježerstwo dowoli dźěła­wosć Domowiny w Delnjej Łužicy.
  • 25.1. Załoženje 1. serbskeje kulturneje brigady na Serbskej wyšej šuli w Budyšinje
  • 15.5. Domowina wotewri sekretariat za Delnju Łužicu w Choćebuzu.
  • 30.5. Wustawa NDR, art. 11, zaruča zakonsku runoprawosć serbskeje ludnosće.
  • awgust: W centralnym aparaće Domowiny wu­twori so zawodowa stronska skupina SED.
  • 3.10. Zeńdźenje předsydstwa Domowiny ze zastupjerjemi cyrkwje. Dla sylnišeho politiskeho wusměrjenja Domowiny na SED a stupaceho wuzamkowanja a wusměšowanja wšeho křesćanskeho zmyslenja w medijach a šulach rostu napjatosće mjez cyrkwinskimi kruhami a Domowinu. Ličba wustupow z Domowiny sylnje stupa. Pawoł Nedo spyta zwjazanosć Domowiny z SED wusprawnić.

Podawki w Němskej

  • 11.1. Prěnje předstajenje Berlinskeho ansambla, kiž staj Bertolt Brecht a Helene Weigel natwariłoj, při Němskim dźiwadle we Wuchodnym Berlinje.
  • 17.1. Zapadni aliěrowani wutwarja wojerski wě­stotny hamt k dohladowanju wotbrónjenja w Zapadnej Němskej.
  • 25.-28.1. 1. stronska konferenca SED; wob­zamknjenja wo wuwiću SED, wudźěłanje za­sadow hospodarskeje politiki
  • 3.2. Parlamentariska rada přiwozmje Zapadny Berlin jako dwanaty zwjazkowy kraj do preamble Zakładneho zakonja.
  • 10.5. Parlamentariska rada woli Bonn jako nachwilnu stolicu a sydło knježerstwa Zwjazkoweje republiki Němskeje.
  • 12.5. Sowjetski zwjazk zběhnje Berlinsku blokadu.
  • 23.5. Zakładny zakoń za Zwjazkowu republiku Němsku (ZRN) wozjewi so w Bonnje.
  • 30.5. Němski ludowy kongres wuzwoli Němsku ludowu radu a schwali wustawu za Němsku demokratisku republiku (NDR).
  • 18.6. We Wuchodnym Berlinje wotewri so znowa we wójnje ćežko rozbita Narodna galerija.
  • 14.8. Prěnje wólby do Zwjazkoweho sejma, CDU dobudźe. Zwjazkowy prezident je Theodor Heuss (FDP), zwjazkowy kancler Konrad Adenauer (CDU).
  • 18.9. Prěnje powójnske němske knižne wiki wotewrja so w Frankfurće.
  • 7.10. Załoženje Němskeje demokratiskeje republiki. Přetworjenje Němskeje ludoweje rady do Prowizoriskeje ludoweje komory NDR. Prezident: Johannes Dieckmann. Wustawa NDR nabudźe móc.
  • 8.10. Frankfurtske zrěčenje wo wikowanju mjez BRD a NDR
  • 10.10. Sowjetska wojerska administratura přepoda zarjadnisku funkciju na knježerstwo NDR a so rozpušći. Na jeje městno stupi Sowjetska kontrolna komisija (SKK).
  • 11.10. Prowizoriska Ludowa komora wuzwoli Wilhelma Piecka za statneho prezidenta.
  • 12.10. Prowizoriske knježerstwo pod ministerskim předsydu Ottom Grotewohlom
  • 21.10. Zwjazkowy kancler Adenauer wozjewi, zo je Zwjazkowa republika jenička legitimo­wana statna organizacija němskeho luda.
  • 31.10. Němska zwjazkowa republika přiwo­zmje so do Organizacije za europske hospodarske zhromadne dźěło (OEEC). OEEC roz­dźěli mjez druhim pjenjezy Marshalloweho plana a koordinuje program hospodarskeho znowanatwara.

Podawki w Europje

  • 25.1. ZSSR: W Moskwje załoža wuchodoblokowe staty ZSSR, Bołharska, Madźarska, Pólska, Rumunska a ČSR „Radu wzajomneje hospodar­skeje pomocy“. Rada załoži so jako pendant k Marshallowemu planej. NDR přistupi 1950.
  • 4.4. USA: Dźesać zapadoeuropskich krajow, Kanada a USA załoži we Washingtonje NATO.
  • 8.4. USA: Konferenca třoch zapadnych mocow (USA, Wulka Britaniska, Francoska) schwali we Washingtonje wobsadniski statut a wobzamknje zrěčenje wo kontroli třoch mocow za Zapadnu Němsku.
  • 20-25.4. Francoska: W Parisu a w Praze scha­dźuje so swětowy měrowy kongres. Pablo Picasso stwori za njón symbol měroweho hołbja.
  • 5.5. London: Dźesać zapadoeuropskich krajow załoži Europsku radu.
  • 20.8. Madźarska: Proklamowanje wustawy ludoweje republiki
  • 16.10. Grjekska: Byrgarska wójna so po sydom lětach zakónči.

Wužiwana literatura a žórła

 

Awtorski kolektiw: Stawizny a podawki zwjazk 5, wučbnica, Budyšin 2000

 

Awtorski kolektiw: Stawizny a podawki zwjazk 6, wučbnica, Budyšin 1998

 

Awtorski kolektiw: Žiwa zańdźenosć, stawizny 7, wučbnica, Budyšin 1993

 

Awtorski kolektiw: Žiwa zańdźenosć, stawizny 8, wučbnica, Budyšin 1993

 

Awtorski kolektiw: Žiwa zańdźenosć, stawizny 9, wučbnica, Budyšin 1994

 

Autorenkollektiv: Kursbuch Weltgeschichte. Der synchronoptische Überblick, Gütersloh/München 1997

 

Brankačk, Achim: Serbske stawizny. Časowa doba wot 1945 hač do přitomnosće. Šulerska kniha za gymnazialny schodźenk, Budyšin 1998

 

Brankačk, Achim, Zahrodnik, Ludwig: Serbske stawizny 1. Wot spočatka stawiznow Serbow hač do spočatka 20. lětstotka. Wučbnica stawiznow za 5., 6. a 7. lětnik, Budyšin 2009

 

Brankačk, Achim: Do dźěła sej spinaj ruce. Chór Meja w kole časow, Budyšin 1994

 

Čornej, Petr, Pokorny, Jiři: Kurze Geschichte der Böhmischen Länder bis zum Jahr 2000, Praha

 

Awtorski kolektiw: Domowina, zarys stawiznow, Budyšin 1972

 

Handrik, Jan: Spěw najrjeńši towarš je. Pohlad do stawiznow Lipy Serbskeje a chóra Lipa, Budyšin 1997

 

Hildemeier, Manfred: Geschichte der Sowjetunion 1917–1991, München 1998

 

Kappler, Renate: Aus der Geschichte Sachsens. Ein Arbeitsbuch für die Schule. Band 3, Frankfurt am Main 1992

 

Kościow, Zbigniew: Korla August Kocor, Budyšin 1972

 

Leonhard, Wolfgang: Meine Geschichte der DDR, Berlin 2007

 

Meškank, Timo, Zahrodnik, Ludwig: Serbske stawizny 2. Wot kónca Prěnjeje swětoweje wójny hač do přitomnosće. Wučbnica stawiznow za 8. a 9. lětnik, Budyšin 2011

 

Meškank, Timo: Kultur besteht – Reich vergeht. Tschechen und Sorben (Wenden). 1914–1945, Berlin 2000

 

Mickel, Wolfgang: Geschichte Politik und Gesellschaft. Band 1. Lern- und Arbeitsbuch für Geschichte in der gymnasialen Oberstufe, Frankfurt am Main 1991

 

Musiat, Siegmund: Sorbische/Wendische Vereine 1716–1937. Ein Handbuch, Bautzen 2001

 

Pech, Edmund: Die Sorbenpolitik der DDR. 1949–1970. Anspruch und Wirklichkeit. Schriften des Sorbischen Instituts 21, Bautzen 1999

 

Autorenkollektiv: Der kleine Ploetz, Hauptdaten der Weltgeschichte, Würzburg 1996

 

Rawp, Jan: Serbska hudźba, Budyšin 1966

 

Scholze, Dietrich, Młynk, Jurij: Stawizny serbskeho dźiwadła. 1862–2002, Budyšin 2003

 

Szalai, Wendelin: Aus der Geschichte Sachsens. Ein Arbeitsbuch für die Schule. Band 2, Frankfurt am Main 1991

 

Šěnowa, Rejza: Serbski gymnazij. 50 lět serbske wyše šulstwo, Budyšin 1997

 

Šěnowa, Rejza: 50 lět 1. serbska kulturna brigada. W: Serbska šula 52 (7/8), Budyšin 1999

 

Wiegand, Berthold: Geschichte, Politik und Gesellschaft. Band 2. Lern- und Arbeitsbuch für Geschichte in der gymnasialen Oberstufe, Frankfurt am Main 1989

 

Wićaz, Alfons: Serbski Sokoł, Budyšin 1990